Στο ιατρείου ενός καρδιολόγου, οι στατίνες δεν αποτελούν θέμα αντιπαράθεσης. Είναι ένα βασικό εργαλείο που σώζει ζωές, μειώνοντας τα επικίνδυνα υψηλά επίπεδα χοληστερίνης και τον κίνδυνο εμφράγματος. Στα social media, όμως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Το φάρμακο συχνά παρουσιάζεται ως «δηλητήριο» ή ως σύμπτωμα ενός προβληματικού ιατρικού συστήματος.
Το τελευταίο διάστημα, influencers υποστηρίζουν ότι οι στατίνες κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό και ότι προκαλούν αμέτρητες παρενέργειες. Κάποιοι προχωρούν ακόμη περισσότερο, λέγοντας ότι η ίδια η θεωρία γύρω από τη χοληστερίνη είναι μύθος, που υπάρχει μόνο για να πουλιούνται περισσότερα φάρμακα.
«Αν βασιζόσασταν μόνο σε όσα βλέπετε στο ίντερνετ δεν θα θέλατε ποτέ να πάρετε στατίνες. Είναι ένα από τα πιο παρεξηγημένα αλλά και πιο σημαντικά φάρμακα της εποχής μας», εξήγησε στο περιοδικό National Geographic ο Spencer Nadolsky, γιατρός που ειδικεύεται στην παχυσαρκία και τα λιπίδια.
Πώς οι στατίνες έγιναν ο «εχθρός»
Πώς ένα απλό, γενόσημο φάρμακο, που χορηγείται σε εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως, κατέληξε να είναι αμφιλεγόμενο; Ένας λόγος είναι οι influencers που προωθούν την κετογονική και τη carnivore διατροφή. Υπόσχονται απώλεια βάρους και οφέλη για την υγεία μέσω υψηλής κατανάλωσης λίπους και περιορισμού των υδατανθράκων. Σε αυτές τις διατροφές, το σώμα χρησιμοποιεί το λίπος ως βασική πηγή ενέργειας αντί για υδατάνθρακες, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια λίπους, διατηρώντας τη μυϊκή μάζα.
Η εικόνα ενισχύεται από fit influencers που τρώνε κόκκινο κρέας πάνω σε ξύλα κοπής, προβάλλοντας τα οφέλη μιας διατροφής χαμηλής σε υδατάνθρακες και υψηλής σε λίπος. Μία influencer ισχυρίστηκε ότι όταν εγκατέλειψε τη vegan διατροφή και ακολούθησε carnivore, «θεραπεύτηκε» από τα πάντα, από θολούρα στο μυαλό μέχρι φουσκώματα.
Ωστόσο, τόσο η κετογονική όσο και η carnivore διατροφή έχουν συνδεθεί με σημαντική αύξηση της LDL χοληστερίνης, δηλαδή της μορφής που σχετίζεται περισσότερο με καρδιοπάθειες και συχνά αποκαλείται «κακή» χοληστερίνη. Πολλοί influencers απορρίπτουν αυτή τη σχέση και αμφισβητούν την ευρέως αποδεκτή άποψη ότι η χοληστερίνη συμβάλλει στην αθηροσκλήρωση, δηλαδή στη συσσώρευση λιπών και χοληστερίνης στα τοιχώματα των αρτηριών.
Πώς λειτουργούν οι στατίνες και τα άλλα φάρμακα για τη χοληστερίνη
Οι στατίνες εγκρίθηκαν στις ΗΠΑ το 1987 και δρουν μπλοκάροντας ένα ένζυμο στο συκώτι, όπου παράγεται το μεγαλύτερο μέρος της χοληστερίνης. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η παραγωγή της LDL. Έχει αποδειχθεί ότι μειώνουν τον κίνδυνο εμφράγματος, εγκεφαλικού και καρδιοπάθειας, η οποία παραμένει η κύρια αιτία θανάτου στις περισσότερες χώρες του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Σύμφωνα με το Johns Hopkins Medicine, περίπου 200 εκατ. άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη λαμβάνουν στατίνες.
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι στατίνες ήταν ουσιαστικά η μοναδική επιλογή για τη διαχείριση της χοληστερίνης. Πλέον υπάρχουν και νεότερα φάρμακα. Μία κατηγορία, οι αναστολείς PCSK9, μειώνει τη LDL μπλοκάροντας μια πρωτεΐνη που επηρεάζει τους υποδοχείς LDL, επιτρέποντας έτσι την απομάκρυνση της χοληστερίνης από το αίμα. Σε αντίθεση με τις στατίνες, αυτά τα φάρμακα δεν έχουν δεχθεί αντίστοιχη κριτική από influencers.
Αν και η LDL αποκαλείται «κακή» και η HDL «καλή», η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η LDL είναι απαραίτητη για τον οργανισμό, καθώς συμβάλλει στην κατασκευή και επιδιόρθωση των κυττάρων και αποτελεί βασικό δομικό στοιχείο για πολλές ορμόνες. «Εξηγώ στους ασθενείς ότι η LDL είναι η 'χοληστερίνη μεταφοράς', γιατί κάθε ιστός στο σώμα χρειάζεται καθημερινά μεγάλες ποσότητες», τόνισε ο Stephen Kopecky, καρδιολόγος πρόληψης στη Mayo Clinic.
«Αν δεν υπήρχε, δεν θα ζούσατε. Άρα δεν είναι απόλυτα κακή. Υπάρχει ένα ιδανικό εύρος», πρόσθεσε.
Παρόλα αυτά, η LDL δεν είναι η μοναδική μέτρηση που έχει σημασία. Ο Dayspring θεωρεί πιο σημαντική την απολιποπρωτεΐνη Β (ApoB), που βρίσκεται σε πολλά λιπίδια, μεταξύ αυτών και στη LDL αλλά όχι στην HDL. Η ApoB θεωρείται πιο αξιόπιστος δείκτης κινδύνου για καρδιοπάθεια, καθώς αποτυπώνει το σύνολο των σωματιδίων που μπορούν να δημιουργήσουν πλάκες. Ένα άτομο μπορεί να έχει φυσιολογική LDL αλλά αυξημένη ApoB και να διατρέχει κίνδυνο.
Παρενέργειες και δυσανεξία στις στατίνες
Όπως όλα τα φάρμακα, έτσι και οι στατίνες έχουν παρενέργειες. Στα social media, αυτές προβάλλονται έντονα και συχνά χρησιμοποιούνται για να αποθαρρύνουν τη χρήση τους. Οι πιο συχνές είναι μυϊκοί πόνοι, πονοκέφαλοι και πεπτικές διαταραχές. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, άτομα με αντίσταση στην ινσουλίνη έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2, αν και η Αμερικανική Διαβητολογική Εταιρεία συστήνει τη λήψη στατινών σε άτομα άνω των 40 ετών με διαβήτη.
Ο Nadolsky θεωρεί ότι τα οφέλη υπερτερούν των κινδύνων και παρομοιάζει τη λήψη στατίνης με τη λήψη ενός καθημερινού πολυβιταμινούχου συμπληρώματος.
Στην πράξη, καταφέρνει να πείσει πολλούς σκεπτικιστές ασθενείς, εξηγώντας βασικά δεδομένα. Όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι η LDL δεν σχετίζεται με τη δημιουργία πλάκας, επισημαίνει ότι αυτή η σχέση είναι από τις πιο καλά τεκμηριωμένες στην ιατρική. Μετα-ανάλυση του 2017 που δημοσιεύτηκε στο European Heart Journal κατέληξε ότι η LDL προκαλεί αθηροσκληρωτική καρδιαγγειακή νόσο. Το 2020, επιβεβαιώθηκε ξανά αυτό το συμπέρασμα και αναδείχθηκε και ο ρόλος της ApoB.
Όμως, κάποιοι ασθενείς παρουσιάζουν δυσανεξία στις στατίνες. Μετα-ανάλυση του 2022 με τεράστιο δείγμα 4,1 εκατ. ατόμων έδειξε πως το ποσοστό των ατόμων που εμφανίζουν δυσανεξία ανέρχεται στο 9,1%. Ο Kopecky διακρίνει τρεις ομάδες: εκείνους που εμφανίζουν μυϊκούς πόνους και διακόπτουν προσωρινά τη θεραπεία, εκείνους που εμφανίζουν συμπτώματα που δεν σχετίζονται χρονικά με τη λήψη και πιθανώς οφείλονται σε nocebo effect ( δηλαδή εικονικά συμπτώματα που εμφανίζονται επειδή ο ασθενής πιστεύει ότι το φάρμακο θα προκαλέσει παρενέργειες και όχι επειδή το φάρμακο προκαλεί κάποια παρενέργεια), και εκείνους που φοβούνται τις στατίνες και δεν φτάνουν ποτέ στον γιατρό.
Ένα ακόμη ζήτημα είναι η επίδραση στον εγκέφαλο. Οι στατίνες είναι τα μόνα φάρμακα που μπορούν να περάσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό και να επηρεάσουν τη σύνθεση χοληστερίνης στον εγκέφαλο, που είναι το όργανο με τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε χοληστερίνη. Η χοληστερίνη είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του εγκεφάλου, αλλά η περίσσεια μπορεί να συμβάλει σε νευροεκφυλιστικές νόσους, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ.
Ο Dayspring ανέφερε ότι τα δεδομένα δείχνουν πως «οι στατίνες δεν βλάπτουν τον εγκέφαλο, αλλά μπορεί να βελτιώνουν ελαφρώς την άνοια». Σε σπάνιες περιπτώσεις «θολούρας», εκτίμησε ότι υπάρχει υπερβολική καταστολή της παραγωγής χοληστερίνης στον εγκέφαλο. Ωστόσο, επειδή ο εγκέφαλος παράγει τη δική του χοληστερίνη, τα φάρμακα που δρουν στο συκώτι δεν επηρεάζουν ουσιαστικά τα επίπεδά της.
Η αναζήτηση πληροφοριών στο διαδίκτυο συχνά οδηγεί σε αντικρουόμενα μηνύματα. Βιβλία όπως The Great Cholesterol Myth και The Cholesterol Hoax προτρέπουν τους αναγνώστες να καταναλώνουν περισσότερο κόκκινο κρέας. Όπως είχε γράψει ο Malcolm Gladwell, αυτά τα βιβλία «πουλάνε αυτό που θέλουν να ακούσουν οι άνθρωποι, ότι μπορούν να τρώνε ό,τι θέλουν».
Πέρα από την παραπληροφόρηση, μέρος της δυσπιστίας οφείλεται στο ότι αρχικά δεν δόθηκαν πλήρη στοιχεία για τις παρενέργειες. Χρειάστηκαν 20 χρόνια για να διαπιστωθεί ότι οι στατίνες μπορεί να αυξήσουν ελαφρώς τη γλυκόζη στο αίμα, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε διαβήτη τύπου 2. Αυτό έχει επηρεάσει την εμπιστοσύνη ορισμένων ασθενών.
Πιθανές επιδράσεις στο συκώτι
Σπάνια, η χρήση στατινών μπορεί να προκαλέσει αύξηση των ηπατικών ενζύμων, τα οποία αποτελούν ένδειξη φλεγμονής. Αν η αύξηση είναι ήπια, το πιθανότερο είναι πως ο γιατρός σας θα σας συστήσει να συνεχίσετε την αγωγή σας, σύμφωνα με το National Kidney Foundation.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν η αύξηση είναι σημαντική, μπορεί να χρειαστεί προσωρινή διακοπή της αγωγής, μέχρι τα ένζυμα να επανέλθουν σε φυσιολογικά επίπεδα. Τότε, ο γιατρός σας μπορεί να αποφασίσει την αλλαγή του φαρμάκου ή τη μείωση της δόσης, ανάλογα με το καρδιαγγειακό σας ρίσκο και τον κίνδυνο των παρενεργειών.
«Παρότι τα προβλήματα στο συκώτι είναι σπάνια, η ιατρική ομάδα μπορεί να ζητήσει εξέταση ηπατικών ενζύμων πριν ξεκινήσετε ή λίγο μετά την έναρξη της θεραπείας με στατίνες. Επικοινωνήστε άμεσα με τον γιατρό σας αν εμφανίσετε ασυνήθιστη κόπωση ή αδυναμία, απώλεια όρεξης, πόνο στο πάνω μέρος της κοιλιάς, σκουρόχρωμα ούρα ή κιτρίνισμα του δέρματος ή των ματιών», αναφέρει σχετικά μέσα από την επίσημη σελίδα της η Mayo Clinic.
Σε γενικές γραμμές πάντως, ο φόβος για τις πιθανές επιδράσεις που μπορεί να έχουν οι στατίνες στο συκώτι δε θα έπρεπε να σάς αποθαρρύνει από το να λαμβάνετε την αγωγή σας. Σύμφωνα με μελέτες, η συγκεκριμένη παρενέργεια αφορά περίπου το 1% των ασθενών, με τις επιδράσεις να είναι συνήθως ήπιες και προσωρινές. Στη σπάνια περίπτωση που τα ηπατικά ένζυμα δεν επανέλθουν στα φυσιολογικά επίπεδα από μόνα τους, η κατάσταση είναι εύκολα αναστρέψιμη με μείωση, διακοπή ή αλλαγή της αγωγής.
Εάν έχετε πρόβλημα με τη χοληστερίνη σας και ο γιατρός σας σάς έχει προτείνει να λάβετε στατίνες, αυτό σημαίνει ότι ο πιθανός καρδιαγγειακός κίνδυνος είναι σημαντικά μεγαλύτερος συγκριτικά με τον κίνδυνο των σπάνιων παρενεργειών.
Η πραγματικότητα για τη μείωση της χοληστερίνης
Παρά όσα κυκλοφορούν στο διαδίκτυο, η μόνη αλλαγή στον τρόπο ζωής που μειώνει τη LDL είναι η σημαντική μείωση των κορεσμένων λιπαρών. Όταν αυτό δεν αρκεί, η φαρμακευτική αγωγή είναι απαραίτητη, με τις στατίνες να αποτελούν την πρώτη επιλογή.
Ο τρόπος ζωής παραμένει κρίσιμος. Αν και μεγάλο μέρος της χοληστερίνης καθορίζεται από τα γονίδια, κάθε βελτίωση έχει σημασία. «Τίποτα από όσα κάνετε για την υγεία σας δεν είναι λίγο και ποτέ δεν είναι αργά», υπογράμμισε ο Kopecky.
Παράλληλα, εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι στην κετογονική διατροφή. «Δεν μπορείτε να την ακολουθείτε για πάντα», σημείωσε. Υπάρχει πιο ισορροπημένη εκδοχή, με ελαιόλαδο, ξηρούς καρπούς και αβοκάντο ως κύριες πηγές λίπους και μόλις 28 γρ. κόκκινου κρέατος ημερησίως, όμως αυτό απέχει πολύ από την εικόνα που προβάλλεται στα social media.
Η carnivore διατροφή συχνά παραπέμπει σε εικόνες άγριας φύσης, με κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων κρέατος. Υπάρχει ακόμη και η λεγόμενη «Lion Diet», που περιλαμβάνει μόνο κόκκινο κρέας, αλάτι και νερό. Παρά αυτή την εικόνα «επιστροφής στη φύση», μόνο οι άνθρωποι εμφανίζουν υψηλή χοληστερίνη. «Τα ζώα που τρώνε κρέας όλη μέρα έχουν LDL 15 έως 20», επισήμανε ο Dayspring.
