Το δημογραφικό αποτελεί μία σημαντική πρόκληση για το μέλλον τόσο της Ελλάδας όσο και των υπόλοιπων Ευρωπαϊκών χωρών.
Μάλιστα, σύμφωνα με τις τελευταίες προβλέψεις της Eurostat, μέχρι το 2100 περίπου ένας στους τρεις Ευρωπαίους θα είναι άνω των 65 ετών, γεγονός που θα επιβαρύνει σημαντικά τα συστήματα υγείας, συντάξεων και εργασίας.
Το 2025, μόλις το 23,4% των νοικοκυριών στην ΕΕ (47,4 εκατ. από 203,1 εκατ. συνολικά) είχαν παιδιά. Τα περισσότερα από αυτά αφορούσαν σε ζευγάρια με παιδιά (14,7%), ακολουθούν άλλες μορφές νοικοκυριών με παιδιά (5,6%) και μονογονεϊκές οικογένειες (3%). Το υπόλοιπο 76,6% των νοικοκυριών δεν είχε παιδιά: ενήλικες που ζούσαν μόνοι τους (37,5%), ζευγάρια χωρίς παιδιά (24,1%) και λοιπά νοικοκυριά (15,1%).
Ο πληθυσμός της ΕΕ υπολογίζεται ότι θα μειωθεί κατά περίπου 53 εκατομμύρια ανθρώπους στο τέλος του αιώνα, δεδομένου ότι η χαμηλή γονιμότητα παρατηρείται σε σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και όχι μόνο λόγω προσωπικών επιλογών για μη δημιουργία οικογένειας.
Στην Ελλάδα, το 26,5% των ελληνικών νοικοκυριών είχε παιδιά το 2025. Μάλιστα, έως το 2060 ο πληθυσμός της χώρας εκτιμάται ότι θα μειωθεί κατά 1,7 εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ κάθε χρόνο αναμένεται να καταγράφονται 60.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το στοιχείο ότι ο αναπαραγωγικός πληθυσμός της χώρας θα μειωθεί κατά 35%, γεγονός που καθιστά ακόμη δυσκολότερη την αναστροφή του αρνητικού ισοζυγίου γεννήσεων και θανάτων.
Τα στοιχεία παρουσίασε ο καθηγητής Βύρων Κοτζαμάνης, Διευθυντής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών και βρέθηκαν στο επίκεντρο του τριήμερου συνεδρίου «Greece at Demographic Crossroads», που πραγματοποιήθηκε από τις 6 έως τις 8 Μαΐου στην Ιθάκη. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην κατάσταση των μικρών νησιών, λόγω και της περιοχής που διεξήχθη το συνέδριο. Το συνέδριο ανέδειξε ότι το δημογραφικό δεν είναι μόνο ζήτημα αριθμών. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας, κοινωνικής συνοχής, περιφερειακής ανάπτυξης, οικονομικής ανθεκτικότητας και εθνικής στρατηγικής. Το μήνυμα που διατυπώθηκε από τους συμμετέχοντες ήταν σαφές: η Ελλάδα χρειάζεται άμεσες, στοχευμένες και εφαρμόσιμες πολιτικές, προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε περιοχής, πριν οι προβλέψεις μετατραπούν σε μη αναστρέψιμη πραγματικότητα.
Ο ρόλος της μετανάστευσης
Οι ειδικοί της Eurostat συμφωνούν ότι ο βασικότερος παράγοντας που εξηγεί τις διαφορές μεταξύ των χωρών είναι η μετανάστευση. Οι χώρες που καταφέρνουν να προσελκύουν σταθερά μετανάστες έχουν καλύτερες δημογραφικές προοπτικές, ακόμα και αν η γονιμότητα παραμένει χαμηλή.
Αντιθέτως, χώρες με αρνητικό ισοζύγιο μετανάστευσης και χαμηλή γονιμότητα αντιμετωπίζουν ταχύτερη συρρίκνωση. Η ηλικιακή δομή παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς οι χώρες με γηρασμένο πληθυσμό έχουν λιγότερους ανθρώπους σε αναπαραγωγική ηλικία, γεγονός που ενισχύει τον φαύλο κύκλο της μείωσης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Σλοβακία, η οποία παρότι καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό νοικοκυριών με παιδιά, αναμένεται να χάσει περίπου το 26,7% του πληθυσμού της έως το 2100. Αυτό το παράδοξο, σύμφωνα με το δρα Τόμας Σομπότκα από το Ινστιτούτο Δημογραφίας της Βιέννης, εξηγείται αν συνυπολογιστεί ο παράγοντας των μεταναστευτικών ροών σε συνδυασμό με την ηλικιακή δομή του πληθυσμού.
Και μπορεί η Σλοβακία να έχει σήμερα σχετικά περισσότερα νοικοκυριά με παιδιά, αλλά ταυτοχρόνως υφίσταται brain drain προς τη Δυτική Ευρώπη, κυρίως την Αυστρία και τη Γερμανία, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός της να συρρικνώνεται παρά τη σχετικά καλύτερη γονιμότητα.
