Το αίσθημα ότι «κοιμηθήκατε καλά» δεν εξαρτάται μόνο από τη διάρκεια του ύπνου. Έχει να κάνει και με το πόσο βαθιά και αδιάκοπα πιστεύετε ότι κοιμηθήκατε. Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη κατανοήσει πλήρως τι συμβαίνει στον εγκέφαλο και δημιουργείται αυτή η αίσθηση βαθιάς, αναζωογονητικής ξεκούρασης.
Μια νέα μελέτη από ερευνητές της IMT School for Advanced Studies Lucca, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό PLOS Biology, αναδεικνύει έναν απρόσμενο παράγοντα. Τα όνειρα, ιδιαίτερα όταν είναι ζωντανά και καθηλωτικά, μπορεί στην πραγματικότητα να κάνουν τον ύπνο να φαίνεται πιο βαθύς και πιο αποκαταστατικός, αντί να τον διακόπτουν.
Επανεξετάζοντας τον βαθύ ύπνο και τη δραστηριότητα του εγκεφάλου
Για δεκαετίες, ο βαθύς ύπνος θεωρούνταν μια κατάσταση κατά την οποία ο εγκέφαλος είναι ουσιαστικά «απενεργοποιημένος», με αργά εγκεφαλικά κύματα, ελάχιστη δραστηριότητα και περιορισμένη επίγνωση. Σύμφωνα με αυτή την παραδοσιακή αντίληψη, όσο πιο βαθύς ήταν ο ύπνος, τόσο λιγότερη ήταν και η εγκεφαλική δραστηριότητα. Αντίθετα, τα όνειρα έχουν συνδεθεί κυρίως με τη φάση REM και θεωρούνται ένδειξη μερικών «αφυπνίσεων» του εγκεφάλου.
Όμως, εδώ προκύπτει ένα παράδοξο. Ο ύπνος REM περιλαμβάνει έντονα όνειρα και εγκεφαλική δραστηριότητα που μοιάζει με την εγρήγορση, παρ’ όλα αυτά οι άνθρωποι συχνά αναφέρουν ότι αυτή η φάση εξακολουθεί να μοιάζει με βαθύ ύπνο.
Για να διερευνήσουν αυτή την αντίφαση, οι ερευνητές ανέλυσαν 196 καταγραφές ολονύχτιου ύπνου από 44 υγιείς ενήλικες. Οι συμμετέχοντες κοιμήθηκαν σε εργαστηριακό περιβάλλον, ενώ η εγκεφαλική τους δραστηριότητα καταγραφόταν με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα υψηλής πυκνότητας (EEG). Τα δεδομένα προήλθαν από ένα ευρύτερο ερευνητικό πρόγραμμα που χρηματοδοτήθηκε από επιχορήγηση Starting Grant του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), το οποίο εξετάζει πώς διαφορετικοί τύποι αισθητηριακής διέγερσης επηρεάζουν την εμπειρία του ύπνου.
Όνειρα και αντίληψη του βάθους του ύπνου
Κατά τη διάρκεια 4 νυχτών, οι συμμετέχοντες ξυπνούσαν περισσότερες από 1.000 φορές και καλούνταν να περιγράψουν τι βίωναν ακριβώς πριν ξυπνήσουν. Παράλληλα, αξιολογούσαν πόσο βαθιά ένιωθαν ότι κοιμόντουσαν και πόσο νυσταγμένοι ήταν.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι άνθρωποι ανέφεραν τον πιο βαθύ ύπνο όχι μόνο όταν δεν είχαν καμία συνειδητή εμπειρία, αλλά και μετά από ζωντανά, καθηλωτικά όνειρα. Αντίθετα, ο ρηχός ύπνος συνδέθηκε με ελάχιστες ή αποσπασματικές εμπειρίες, όπως μια ασαφής αίσθηση παρουσίας χωρίς ξεκάθαρο περιεχόμενο ονείρου. «Με άλλα λόγια, δεν είναι όλη η νοητική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια του ύπνου ίδια. Η ποιότητα της εμπειρίας, και ειδικά το πόσο καθηλωτική είναι, φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο», εξήγησε ο Giulio Bernardi, καθηγητής νευροεπιστήμης στην IMT School και εκ των συγγραφέων της μελέτης. «Αυτό δείχνει ότι τα όνειρα μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η εγκεφαλική δραστηριότητα κατά τον ύπνο: όσο πιο καθηλωτικό είναι το όνειρο, τόσο πιο βαθύς φαίνεται ο ύπνος».
Πώς τα όνειρα μπορεί να διατηρούν τον βαθύ ύπνο
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα προέκυψε κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αν και τα φυσιολογικά σημάδια της ανάγκης για ύπνο μειώνονταν σταδιακά, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι ο ύπνος τους φαινόταν όλο και πιο βαθύς όσο περνούσε η ώρα.
Αυτή η αντίληψη ακολουθούσε στενά την αύξηση της καθηλωτικότητας των ονείρων τους. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι τα όνειρα μπορεί να βοηθούν στη διατήρηση της αίσθησης βαθιού ύπνου, ακόμη και όταν η βιολογική ανάγκη του οργανισμού για ύπνο μειώνεται. Παράλληλα, τα καθηλωτικά όνειρα μπορεί να συμβάλλουν στη διατήρηση μιας αίσθησης απομάκρυνσης από το εξωτερικό περιβάλλον, που αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του αποκαταστατικού ύπνου, ακόμη και όταν ορισμένα τμήματα του εγκεφάλου παραμένουν ενεργά.
Τα όνειρα ως «φύλακες του ύπνου»
«Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα όνειρα συμβάλλουν στην αίσθηση του βαθιού ύπνου ανοίγει νέες προοπτικές για την υγεία του ύπνου και την ψυχική ευεξία», ανέφερε ο Bernardi. «Αν τα όνειρα βοηθούν στη διατήρηση της αίσθησης βαθιού ύπνου, τότε οι αλλαγές στα όνειρα μπορεί να εξηγούν εν μέρει γιατί κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται ότι δεν κοιμούνται καλά, ακόμη και όταν οι αντικειμενικοί δείκτες ύπνου φαίνονται φυσιολογικοί. Αντί να αποτελούν απλώς ένα υποπροϊόν του ύπνου, τα καθηλωτικά όνειρα μπορεί να βοηθούν στη σταθεροποίηση των διακυμάνσεων της εγκεφαλικής δραστηριότητας και να διατηρούν την υποκειμενική αίσθηση βαθιού ύπνου». Η ιδέα αυτή συνδέεται με μια παλαιότερη υπόθεση στην έρευνα του ύπνου, αλλά και στην κλασική ψυχανάλυση, σύμφωνα με την οποία τα όνειρα λειτουργούν ως «φύλακες του ύπνου».
