Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι ειδησεογραφικές ροές κατακλύζονται από μη τεκμηριωμένους ισχυρισμούς για πιθανή σύνδεση της παρακεταμόλης με τον αυτισμό στα παιδιά. Οι ειδικοί, ωστόσο, ξεκαθαρίζουν ότι ο πραγματικός και αποδεδειγμένος κίνδυνος βρίσκεται αλλού: στην υπερδοσολογία ενός από τα πιο διαδεδομένα φάρμακα για τον πόνο και τον πυρετό.

Η δηλητηρίαση από παρακεταμόλη αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες νοσηλείας και θανάτου που σχετίζονται με μη συνταγογραφούμενα φάρμακα, σύμφωνα με τον Kennon Heard, καθηγητή στο Τμήμα Επείγουσας Ιατρικής του CU Anschutz και επικεφαλής του τομέα ιατρικής τοξικολογίας.

Κάθε χρόνο, περίπου 56.000 άνθρωποι καταφεύγουν στα επείγοντα περιστατικά λόγω δηλητηρίασης από παρακεταμόλη, ενώ περίπου 2.600 χρειάζονται νοσηλεία. Αν και δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για την Ελλάδα, το συγκεκριμένο φάρμακο ευθύνεται για σχεδόν τα μισά περιστατικά οξείας ηπατικής ανεπάρκειας στις ΗΠΑ και για περίπου το 20% των μεταμοσχεύσεων ήπατος.

Ο Heard μελέτησε τη δηλητηρίαση από παρακεταμόλη για περισσότερα από 25 χρόνια και σήμερα συμβάλλει στην ηγεσία μίας μακροχρόνιας κλινικής δοκιμής που εξετάζει έναν νέο, πιθανό τρόπο περιορισμού της ηπατικής βλάβης σε σοβαρές περιπτώσεις υπερδοσολογίας. Η πειραματική αυτή προσέγγιση βασίζεται σε ένα φάρμακο που συνήθως χορηγείται σε ασθενείς με δηλητηρίαση από αντιψυκτικό.

Γιατί σημειώνονται οι υπερδοσολογίες παρακεταμόλης

Η παρακεταμόλη είναι το βασικό συστατικό πολλών παυσίπονων που χρησιμοποιούνται για ήπιο έως μέτριο πόνο και χαμηλό πυρετό. Παράλληλα, περιλαμβάνεται σε πολλά μη συνταγογραφούμενα σκευάσματα για το κρυολόγημα, τη γρίπη, τα ιγμόρεια και τον πόνο της περιόδου.

Όταν λαμβάνεται σύμφωνα με τις οδηγίες, το φάρμακο θεωρείται ασφαλές και χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες. Τα προβλήματα ξεκινούν όταν οι συνιστώμενες δόσεις ξεπερνιούνται, είτε με λήψη μεγάλης ποσότητας σε σύντομο χρονικό διάστημα είτε με επαναλαμβανόμενη υπέρβαση των οδηγιών.

«Υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι άνθρωποι παίρνουν κατά λάθος υπερβολική ποσότητα», ανέφερε ο Heard μιλώντας στο Science Daily. «Άλλες φορές, κάποιος έχει έντονο πονόδοντο και σκέφτεται ότι αν δύο χάπια βοηθούν, τέσσερα θα βοηθήσουν περισσότερο και οκτώ ακόμη καλύτερα. Υπάρχουν επίσης άτομα που λαμβάνουν επαναλαμβανόμενες υπερδοσολογίες. Αυτές είναι οι περιπτώσεις που οδηγούν σε σοβαρά προβλήματα».

Οι υπερδοσολογίες συνδέονται συχνά και με απόπειρες αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμό. «Ο βασικός κανόνας στα Κέντρα Δηλητηριάσεων είναι ότι αν ένα φάρμακο είναι διαθέσιμο, κάποιοι θα το χρησιμοποιήσουν, και η παρακεταμόλη υπάρχει στα περισσότερα ντουλάπια φαρμάκων», επισήμανε.

Μία προειδοποίηση

«Το μήνυμα που θέλω να περάσει», ανέφερε ο Heard, «είναι ότι πρέπει να διαβάζετε προσεκτικά τις ετικέτες, να μην υπερβαίνετε τις συνιστώμενες δόσεις και να γνωρίζετε ότι η παρακεταμόλη μπορεί να περιέχεται σε περισσότερα από ένα προϊόντα στο σπίτι».

«Έχουμε αρχίσει να διαπιστώνουμε ότι ο αριθμός των ανθρώπων που πεθαίνουν από ακούσια υπερδοσολογία είναι σχεδόν ίσος με εκείνον όσων λαμβάνουν σκόπιμα υπερδοσολογία», κατέληξε.

Το αντίδοτο κατά της υπερδοσολογίας

Για δεκαετίες, οι γιατροί βασίζονται στην ακετυλοκυστεΐνη ως το βασικό αντίδοτο στην υπερδοσολογία παρακεταμόλης. Όταν χορηγείται έγκαιρα, μπορεί να αποτρέψει σοβαρή ηπατική βλάβη.

Η αποτελεσματικότητά της, ωστόσο, μειώνεται δραστικά αν η θεραπεία ξεκινήσει περισσότερες από 8 ώρες μετά την υπερδοσολογία.

«Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί ασθενείς φτάνουν στο νοσοκομείο αφού έχει ήδη ξεκινήσει η ηπατική βλάβη», εξήγησε ο Heard. «Σε αυτό το στάδιο, η ακετυλοκυστεΐνη είναι λιγότερο αποτελεσματική και σε ορισμένες περιπτώσεις δεν αποδίδει ουσιαστικά».

Η κλινική δοκιμή που βρίσκεται σε εξέλιξη επικεντρώνεται στη φομεπιζόλη, ένα φάρμακο εγκεκριμένο για τη θεραπεία δηλητηρίασης από αιθυλενογλυκόλη και μεθανόλη, ουσίες που περιέχονται συνήθως στα αντιψυκτικά. Η έκθεση μπορεί να συμβεί κατά λάθος, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις άτομα με διαταραχή χρήσης αλκοόλ κατανάλωσαν αντιψυκτικό ως υποκατάστατο.

Η φομεπιζόλη δρα αναστέλλοντας ένζυμα που εμπλέκονται στον μεταβολισμό αυτών των ουσιών, εμποδίζοντας τον οργανισμό να τις μετατρέψει σε τοξικά παραπροϊόντα.

Το ενδιαφέρον για τη χρήση της φομεπιζόλης στην υπερδοσολογία παρακεταμόλης ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1990, όταν ο Heard εκπαιδευόταν στην ιατρική τοξικολογία. Τα πρώτα στοιχεία προήλθαν από μεμονωμένες αναφορές περιστατικών και μελέτες σε ζώα, κυρίως σε σοβαρές περιπτώσεις.

Πιο πρόσφατα, δεδομένα δείχνουν ότι οι γιατροί χρησιμοποιούν ολοένα και συχνότερα τη φομεπιζόλη εκτός εγκεκριμένων ενδείξεων για σοβαρή δηλητηρίαση από παρακεταμόλη.

Η δοκιμή φάσης ΙΙ έχει σχεδιαστεί ώστε να διαπιστωθεί αν η προσθήκη της φομεπιζόλης στη συνήθη θεραπεία με ακετυλοκυστεΐνη μπορεί να μειώσει την ηπατική βλάβη σε ασθενείς υψηλού κινδύνου μετά από υπερδοσολογία παρακεταμόλης. Πρόκειται για μία μελέτη «απόδειξης της ιδέας», με στόχο να φανεί αν ο συνδυασμός δικαιολογεί μεγαλύτερες δοκιμές.

Οι συμμετέχοντες κατανέμονται τυχαία ώστε να λάβουν είτε και τα δύο φάρμακα είτε μόνο ακετυλοκυστεΐνη. Η μελέτη είναι διπλά τυφλή, δηλαδή ούτε οι ασθενείς ούτε οι ερευνητές γνωρίζουν ποια θεραπεία λαμβάνει κάθε συμμετέχων έως την ολοκλήρωσή της.

«Θα συγκρίνουμε τον βαθμό της ηπατικής βλάβης, όπως προκύπτει από τα ηπατικά ένζυμα, για να δούμε αν η φομεπιζόλη προσφέρει επιπλέον προστασία πέρα από τη συνήθη θεραπεία», ανέφερε ο Heard.

Ασθενείς εντάσσονται αυτή την περίοδο στο Denver Health, στο UCHealth University of Colorado Hospital, στο Children’s Hospital Colorado και σε επιπλέον κέντρα. Η διαδικασία προχωρά αργά, καθώς είναι δύσκολο να εντοπιστούν ασθενείς που πληρούν τα κριτήρια, ωστόσο ο στόχος είναι η ένταξη περίπου 40 συμμετεχόντων μέσα σε 12 έως 18 μήνες.

Αν τα αποτελέσματα είναι θετικά, η έρευνα αναμένεται να προχωρήσει σε μεγαλύτερη δοκιμή που θα εξετάσει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, όπως η επιβίωση και η ανάγκη για μεταμόσχευση ήπατος.