Σε έναν κόσμο που επιβραβεύει τη διαρκή συγκέντρωση, την απόδοση και την αίσθηση ότι το μυαλό πρέπει να είναι συνεχώς «σε τάξη», κάποιες συνήθειες θεωρούνται σχεδόν αυτόματα προβληματικές. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Κάτω από ορισμένες συνθήκες, αυτές οι φαινομενικά «ενοχλητικές» συμπεριφορές δεν αποτελούν αδυναμία, αλλά μπορεί να συνδέονται με δημιουργική σκέψη, υψηλή νοημοσύνη γνωστική ευελιξία και έναν εγκέφαλο που λειτουργεί ενεργά, ακόμη κι όταν δεν είναι προσηλωμένος σε ένα συγκεκριμένο έργο.
1. Ονειροπόληση
Η περιπλάνηση του νου, δηλαδή όταν η προσοχή απομακρύνεται από την τρέχουσα δραστηριότητα και στρέφεται σε σκέψεις που παράγει ο ίδιος ο εγκέφαλος, θεωρείται εδώ και χρόνια ένδειξη απροσεξίας. Για πολλούς, το μυαλό που «φεύγει» ισοδυναμεί με χαμηλή απόδοση ή έλλειψη συγκέντρωσης.
Ωστόσο, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η εικόνα αυτή είναι ελλιπής. Έρευνα του 2025 σε περισσότερους από 1.300 ενήλικες έδειξε ότι η σκόπιμη περιπλάνηση του νου, όταν δηλαδή κάποιος επιτρέπει συνειδητά στον εαυτό του να ονειροπολήσει, συνδέθηκε με υψηλότερες επιδόσεις στη δημιουργικότητα. Τα δεδομένα νευροαπεικόνισης έδειξαν ότι αυτό σχετιζόταν με αυξημένη επικοινωνία μεταξύ εγκεφαλικών δικτύων που εμπλέκονται στον εκτελεστικό έλεγχο και του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας, το οποίο συνδέεται με τη φαντασία και την αυθόρμητη σκέψη.
Παράλληλα, άτομα με μεγαλύτερη τάση αυθόρμητης περιπλάνησης του νου φαίνεται να τα πηγαίνουν καλύτερα σε δοκιμασίες εναλλαγής εργασιών, κάτι που δείχνει ότι μπορούν να αλλάζουν πιο γρήγορα τρόπο σκέψης, χαρακτηριστικό που συνδέεται με τη γνωστική ευελιξία.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αυθόρμητη σκέψη. Μελέτη του 2024 που δημοσιεύτηκε στο PNAS Nexus ανέλυσε δείγματα σκέψης από περισσότερους από 3.300 συμμετέχοντες και διαπίστωσε ότι οι σκέψεις που προκύπτουν χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα συχνά οργανώνονται γύρω από προσωπικούς στόχους και συμβάλλουν στη μνήμη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η περιπλάνηση του νου είναι πάντα ωφέλιμη. Τα πιθανά οφέλη της εμφανίζονται όταν συνδυάζεται με ικανότητα συγκέντρωσης και αυτοεπίγνωση. Αν το μυαλό σας φεύγει συχνά, αλλά μπορείτε να επανέλθετε όταν χρειάζεται, τότε ίσως αξιοποιείτε έναν τρόπο σκέψης που στηρίζει τη δημιουργικότητα και την επίλυση προβλημάτων.
2. Μιλάτε στον εαυτό σας
Το να μιλάτε στον εαυτό σας, είτε σιωπηλά είτε χαμηλόφωνα, συχνά θεωρείται περίεργο ή κοινωνικά αμήχανο. Στην πράξη, όμως, ο εσωτερικός διάλογος είναι μια απολύτως φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου.
Σύμφωνα με μελέτη του 2023 σε φοιτητές, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Behavioral Sciences, η συχνή χρήση εσωτερικού λόγου συνδέθηκε με καλύτερη αυτορρύθμιση και μεγαλύτερη σαφήνεια στην αυτοαντίληψη. Με άλλα λόγια, όσοι ανέφεραν ότι μιλούν συχνά στον εαυτό τους είχαν πιο ξεκάθαρη εικόνα για το ποιοι είναι και καλύτερη ικανότητα να οργανώνουν τη σκέψη και τη συμπεριφορά τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το να μονολογεί κανείς αποτελεί ένδειξη υψηλότερης ευφυΐας από μόνη της. Δείχνει όμως ότι λειτουργεί ως εργαλείο οργάνωσης της σκέψης, βοηθώντας τον εγκέφαλο να βάλει σε σειρά σύνθετες ιδέες, να σχεδιάσει επόμενα βήματα και να παρακολουθήσει στόχους.
Όταν οι σκέψεις εκφράζονται εσωτερικά, ο εγκέφαλος μπορεί να μειώσει τον νοητικό «θόρυβο» και να δώσει δομή σε αφηρημένα ή συναισθηματικά φορτισμένα ζητήματα. Αν λοιπόν πιάνετε τον εαυτό σας να μουρμουρίζει ενώ σκέφτεται, αυτό μπορεί να είναι ένας τρόπος να μετατρέπεται η σύγχυση σε πιο καθαρή σκέψη.
