Μια νέα μελέτη δείχνει ότι ένα φάρμακο που χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες για την επιληψία ενδέχεται να επιβραδύνει την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ.

Η εργασία, που δημοσιεύτηκε στο Science Translational Medicine, εξέτασε κατά πόσο η λεβετιρακετάμη, ένα γνωστό αντιεπιληπτικό φάρμακο, θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις απέναντι στη νόσο Αλτσχάιμερ.

Οι ερευνητές, μέσα από τρία διαφορετικά σκέλη ανάλυσης, διαπίστωσαν ότι η λεβετιρακετάμη εμποδίζει τη συσσώρευση παθολογικών πρωτεϊνών αμυλοειδούς βήτα σε ζωικό μοντέλο. Επιπλέον, όταν χορηγήθηκε σε ποντίκια που είχαν τροποποιηθεί γενετικά ώστε να αναπτύσσουν συσσώρευση αμυλοειδούς, παρατηρήθηκε μικρότερη διαταραχή των συνάψεων.

Αν και απαιτείται ακόμη εκτενής έρευνα πριν το φάρμακο μπορέσει να χρησιμοποιηθεί με νέο ρόλο σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ, οι συγγραφείς εμφανίζονται αισιόδοξοι για τον τρόπο με τον οποίο δρα.

Τι συνδέει τις επιληπτικές κρίσεις με το Αλτσχάιμερ;

Όταν ένα νευρικό κύτταρο μεταδίδει σήμα σε ένα άλλο, το ηλεκτρικό ερέθισμα πρέπει να περάσει από το κενό που τα χωρίζει, το οποίο ονομάζεται σύναψη.

Όταν το σήμα φτάσει στο άκρο του πρώτου νευρώνα, δηλαδή στο προσυναπτικό άκρο, απελευθερώνονται νευροδιαβιβαστές, οι οποίοι μεταφέρονται μέσα σε μικρές μεμβρανώδεις δομές που λέγονται συναπτικά κυστίδια και διασχίζουν τη σύναψη.

Μόλις τα κυστίδια αυτά φτάσουν στον δεύτερο νευρώνα, στο μετασυναπτικό άκρο, ενεργοποιούν ειδικούς υποδοχείς και έτσι το ηλεκτρικό σήμα συνεχίζει.

Η λεβετιρακετάμη φαίνεται ότι δρα προσδεόμενη σε υποδοχείς που βρίσκονται στα συναπτικά κυστίδια του προσυναπτικού άκρου, επηρεάζοντας την ποσότητα νευροδιαβιβαστή που απελευθερώνεται. Με αυτόν τον τρόπο μειώνει την υπερδραστηριότητα των νευρώνων που προκαλεί τις επιληπτικές κρίσεις.

Πώς σχετίζεται αυτό με το Αλτσχάιμερ; Σύμφωνα με πιο πρόσφατες έρευνες, οι προσυναπτικές περιοχές φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στον σχηματισμό του αμυλοειδούς βήτα, μιας πρωτεΐνης που συνδέεται στενά με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Για τον λόγο αυτό, η λεβετιρακετάμη έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο ερευνών σχετικά με το αν μπορεί να βελτιώσει την ήπια γνωστική διαταραχή και τη νόσο Αλτσχάιμερ. Τα έως τώρα δεδομένα είναι ενθαρρυντικά και συνολικά δείχνουν ότι το φάρμακο ενδέχεται να βελτιώνει τη γνωστική λειτουργία σε άτομα με ήπια γνωστική διαταραχή και Αλτσχάιμερ.

Ωστόσο, ο ακριβής μηχανισμός με τον οποίο η λεβετιρακετάμη μειώνει τη συσσώρευση αμυλοειδούς βήτα δεν έχει πλήρως αποσαφηνιστεί. Η νέα μελέτη επιχειρεί να φωτίσει ακριβώς αυτό το σημείο.

Άλλα φάρμακα που στοχεύουν στη συσσώρευση πρωτεϊνών στο Αλτσχάιμερ μπορούν να απομακρύνουν πρωτεΐνες που έχουν ήδη εναποτεθεί, όμως μέχρι σήμερα το όφελος για τους ασθενείς είναι περιορισμένο.

Οι συγγραφείς εκτιμούν ότι η πρόληψη της συσσώρευσης, αντί της απομάκρυνσης των ήδη υπαρχουσών πλακών, ίσως επηρεάζει ουσιαστικότερα την εξέλιξη της νόσου.

Πώς δρα η λεβετιρακετάμη;

Οι επιστήμονες γνώριζαν ήδη ότι η πρόδρομη πρωτεΐνη του αμυλοειδούς, γνωστή ως APP, παίζει ρόλο στην ανάπτυξη της νόσου Αλτσχάιμερ. Όταν η επεξεργασία της δεν γίνεται σωστά, παράγονται λανθασμένα αναδιπλωμένες μορφές αμυλοειδούς βήτα, οι οποίες είναι τοξικές.

Το νέο στοιχείο που προκύπτει από τη μελέτη είναι ότι και ο τρόπος μεταφοράς της APP μέσα στο κύτταρο καθορίζει αν τελικά θα σχηματιστεί παθολογική πρωτεΐνη.

Όπως αναφέρθηκε, τα συναπτικά κυστίδια μετακινούνται μεταξύ προσυναπτικού και μετασυναπτικού νευρώνα. Στη διαδικασία αυτή ανακυκλώνονται στην επιφάνεια του νευρικού κυττάρου ώστε να επαναχρησιμοποιηθούν.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η λεβετιρακετάμη επιβραδύνει αυτή την ανακύκλωση, με αποτέλεσμα η APP να παραμένει περισσότερο χρόνο στην επιφάνεια του κυττάρου και να μην κατευθύνεται προς τη χημική οδό που οδηγεί στη λανθασμένη αναδίπλωση και την τοξικότητα.

«Στα 30, 40 και 50 μας, ο εγκέφαλος συνήθως καταφέρνει να απομακρύνει τις πρωτεΐνες από επιβλαβείς οδούς», ανέφερε ο Jeffrey Savas, εκ των συγγραφέων της μελέτης και αναπληρωτής καθηγητής νευρολογίας συμπεριφοράς στο Northwestern University Feinberg School of Medicine στο Σικάγο.

«Καθώς γερνάμε, η προστατευτική ικανότητα του εγκεφάλου μειώνεται σταδιακά. Αυτό δεν σημαίνει νόσο, αλλά αποτελεί μέρος της φυσιολογικής γήρανσης. Στον εγκέφαλο όμως που αναπτύσσει Αλτσχάιμερ, περισσότεροι νευρώνες παρεκκλίνουν και τότε αρχίζει η παραγωγή αμυλοειδούς βήτα. Ακολουθεί η πρωτεΐνη tau, ο κυτταρικός θάνατος, η άνοια, η νευροφλεγμονή και τότε είναι πλέον αργά».

«Ένα σημαντικό βήμα είναι ότι το Αλτσχάιμερ επαναπροσδιορίζεται ως μια πρώιμη προσυναπτική διαταραχή. Αυτή η αλλαγή οπτικής ενισχύει την ιδέα ότι δεν πρόκειται μόνο για μια νόσο τελικού σταδίου που οφείλεται στις πλάκες. Με αυτόν τον τρόπο, η σύναψη αναδεικνύεται σε έναν πιθανό στόχο για πρώιμη θεραπευτική παρέμβαση», εξήγησε μιλώντας στο Medical News Today η Christina Ni, ψυχίατρος και ιατρική διευθύντρια παρεμβατικής ψυχιατρικής στη Mindpath Health.

Μπορεί η λεβετιρακετάμη να είναι η λύση;

Παρότι ο μηχανισμός που περιγράφεται μπορεί να συμβάλει στον σχεδιασμό νέων θεραπειών για την άνοια, το φάρμακο από μόνο του δεν φαίνεται, προς το παρόν, να αποτελεί την οριστική λύση. Σύμφωνα με τον Savas, για να έχει αποτέλεσμα θα πρέπει να λαμβάνεται «πολύ, πολύ νωρίς».

Συγκεκριμένα, θα έπρεπε να χορηγείται πολύ πριν εμφανιστούν οποιαδήποτε ψυχολογικά ή νευρολογικά συμπτώματα.

«Δεν θα μπορούσε να χορηγηθεί όταν έχει ήδη εκδηλωθεί άνοια, γιατί τότε ο εγκέφαλος έχει υποστεί μη αναστρέψιμες αλλαγές και έχει χαθεί μεγάλος αριθμός κυττάρων», εξήγησε.

Στα επόμενα βήματα, οι ερευνητές σκοπεύουν να μελετήσουν πληθυσμούς με αυξημένο κίνδυνο Αλτσχάιμερ, όπως άτομα με σύνδρομο Down, καθώς εκτιμάται ότι θα μπορούσαν να ωφεληθούν περισσότερο. «Αν ξεκινούσε η χορήγηση λεβετιρακετάμης στην εφηβεία, ενδέχεται να υπήρχε προληπτικό όφελος», ανέφερε.

Ένα ακόμη ζήτημα είναι ότι το φάρμακο διασπάται γρήγορα στον οργανισμό, γι’ αυτό οι ερευνητές σχεδιάζουν παρόμοιες ουσίες που θα παραμένουν περισσότερο χρόνο στο σώμα.

Η λεβετιρακετάμη και η γνωστική έκπτωση

Παράλληλα με τη διερεύνηση του μηχανισμού, οι ερευνητές ανέλυσαν υπάρχοντα δεδομένα σχετικά με τη χρήση της λεβετιρακετάμης. Επειδή το φάρμακο έχει εγκριθεί εδώ και δεκαετίες από τον FDA, υπάρχουν εκτενή στοιχεία για την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητά του.

Ειδικότερα, εξέτασαν αν τα άτομα με Αλτσχάιμερ που λάμβαναν λεβετιρακετάμη εμφάνιζαν βραδύτερη γνωστική έκπτωση σε σύγκριση με άτομα που λάμβαναν άλλα αντιεπιληπτικά φάρμακα με διαφορετικό μηχανισμό δράσης.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι λάμβαναν λεβετιρακετάμη είχαν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μεταξύ της έναρξης της γνωστικής επιδείνωσης και του θανάτου, γεγονός που υποδηλώνει πιο αργή εξέλιξη της νόσου.

«Αν και η διαφορά ήταν σχετικά μικρή, της τάξης μερικών ετών, η ανάλυση αυτή υποστηρίζει τη θετική επίδραση της λεβετιρακετάμης στην επιβράδυνση της παθολογίας του Αλτσχάιμερ», σημείωσε ο Savas.

Ωστόσο, απαιτείται προσοχή. «Η κλινική αξιοποίηση των ευρημάτων χρειάζεται περαιτέρω επιβεβαίωση. Τα δεδομένα είναι κυρίως προκλινικά, παρατηρήθηκαν διαφορές ανάλογα με το φύλο και η σημασία τους για τη σποραδική, όψιμης έναρξης μορφή του Αλτσχάιμερ δεν έχει ακόμη πλήρως διευκρινιστεί. Η σωστή δοσολογία, ο κατάλληλος χρόνος παρέμβασης και τα μακροπρόθεσμα γνωστικά αποτελέσματα θα πρέπει να επιβεβαιωθούν μέσα από κλινικές μελέτες», εξήγησε η Ni.