Εδώ και χρόνια, οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι το στρες και το αλκοόλ συνδέονται στενά και αλληλοενισχύονται. Από τη μία, το αλκοόλ μπορεί να μειώσει προσωρινά την ένταση σε μια δύσκολη κατάσταση. Από την άλλη, όμως, αποδυναμώνει την ικανότητα του εγκεφάλου να διαχειρίζεται το στρες μόνος του. Έτσι, το άτομο καταλήγει να πίνει όλο και περισσότερο για να ανακουφιστεί. Παράλληλα, όσο αυξάνεται η κατανάλωση, τόσο αυξάνονται και τα προβλήματα που προκύπτουν από κακές αποφάσεις, ενισχύοντας το στρες. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος, ο οποίος γίνεται όλο και πιο δύσκολο να σπάσει όσο αλλάζουν τα εγκεφαλικά κυκλώματα. Τι συμβαίνει όμως μακροπρόθεσμα;
Νέα έρευνα από το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης στο Amherst έδειξε ότι όταν η κατανάλωση αλκοόλ ξεκινά από νωρίς, ήδη από την πρώιμη ενήλικη ζωή, οι αρνητικές επιπτώσεις στον εγκέφαλο αρχίζουν να φαίνονται στη μέση ηλικία, ακόμη και αν μεσολαβήσουν μεγάλα διαστήματα πλήρους αποχής. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Alcohol, Clinical and Experimental Research.
Οι επιπτώσεις αυτές περιλαμβάνουν μειωμένη ικανότητα προσαρμογής σε νέες ή μεταβαλλόμενες καταστάσεις, αυξημένη τάση κατανάλωσης αλκοόλ όταν υπάρχει στρες, αλλά και μορφές γνωστικής έκπτωσης που συνδέονται με την άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ. Τα ευρήματα βοηθούν να γίνει πιο σαφές πώς το αλκοόλ αλλάζει τα κυκλώματα του εγκεφάλου και ανοίγουν τον δρόμο για νέες προσεγγίσεις στην αντιμετώπιση των μακροπρόθεσμων συνεπειών του.
«Το εργαστήριό μας μελετά τα νευρωνικά κυκλώματα που σχετίζονται με τη λήψη αποφάσεων», εξήγησε η Elena Vazey, αναπληρώτρια καθηγήτρια Βιολογίας στο UMass Amherst και εκ των συγγραφέων της μελέτης. «Γνωρίζουμε ότι το αλκοόλ συχνά οδηγεί σε κακές αποφάσεις. Θέλαμε όμως να δούμε πώς η κατανάλωση σε νεαρή ηλικία, σε συνδυασμό με το στρες, επηρεάζει αυτά τα κυκλώματα καθώς γερνάμε. Αν καταλάβουμε πώς αλλάζει ο εγκέφαλος, μπορούμε να σχεδιάσουμε καλύτερες παρεμβάσεις».
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ποντίκια, καθώς τα εγκεφαλικά τους κυκλώματα μοιάζουν σε μεγάλο βαθμό με των ανθρώπων. Διαπίστωσαν ότι ο συνδυασμός αλκοόλ και στρες έχει ιδιαίτερα ισχυρή επίδραση στον εγκέφαλο. Ούτε το αλκοόλ μόνο του ούτε το στρες μόνο του προκαλούν την ίδια βλάβη με τον συνδυασμό τους.
Παράλληλα, φάνηκε ότι όσοι καταναλώνουν πολύ αλκοόλ για να διαχειριστούν το στρες σε νεαρή ηλικία έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να επιστρέψουν σε αυτή τη συνήθεια στη μέση ηλικία, ακόμη και μετά από μεγάλα διαστήματα αποχής. Αυτό δείχνει ότι το αλκοόλ και το στρες αφήνουν μακροχρόνιο «αποτύπωμα» στον εγκέφαλο.
Στη μέση ηλικία, το ιστορικό κατανάλωσης και στρες δεν φαίνεται να επηρεάζει σημαντικά την ικανότητα μάθησης σε σύγκριση με όσους πίνουν λίγο. Ωστόσο, επηρεάζεται έντονα η ευελιξία, δηλαδή η ικανότητα να σκέφτεται κανείς γρήγορα και να προσαρμόζεται σε νέες και απαιτητικές καταστάσεις.
«Η μέση ηλικία είναι η περίοδος που αρχίζουν να συσσωρεύονται τα προβλήματα», ανέφερε η Vazey. «Γνωρίζουμε ότι το αλκοόλ αποτελεί παράγοντα κινδύνου για πρώιμη γνωστική έκπτωση. Είδαμε ότι ο συνδυασμός αλκοόλ και στρες δημιουργεί δυσκολίες στην προσαρμογή σε αλλαγές, κάτι που παρατηρείται και στα αρχικά στάδια της άνοιας».
Για να κατανοήσουν γιατί συμβαίνει αυτό, οι ερευνητές εστίασαν σε μια περιοχή του εγκεφαλικού στελέχους που ονομάζεται locus coeruleus (LC), η οποία παίζει σημαντικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων τόσο στους ανθρώπους όσο και στα ποντίκια.
Διαπίστωσαν αρχικά ότι ένα LC που έχει εκτεθεί σε αλκοόλ αντιδρά διαφορετικά στο στρες. Σε έναν υγιή εγκέφαλο, ενεργοποιείται όταν υπάρχει στρες και στη συνέχεια «σβήνει» όταν το στρες υποχωρεί. Όταν όμως υπάρχει ιστορικό στρες και κατανάλωσης αλκοόλ, το LC χάνει την ικανότητα να απενεργοποιείται, κάτι που επηρεάζει αρνητικά τη λήψη αποφάσεων.
Παράλληλα, το LC εμφάνισε έντονα σημάδια οξειδωτικού στρες, έναν δείκτη που συναντάται συχνά στους εγκεφάλους ασθενών με Αλτσχάιμερ. Το οξειδωτικό στρες είναι επιβαρυντικό για τα κύτταρα και τα συστήματα του οργανισμού. Ακόμη και μετά από μακροχρόνια αποχή, οι εγκέφαλοι των μεσήλικων ποντικιών που είχαν πιει πολύ στο παρελθόν δεν κατάφεραν να αποκατασταθούν.
«Ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να ανακάμψει μετά από χρόνια έκθεσης σε στρες και αλκοόλ στην πρώιμη ενήλικη ζωή», εξήγησε η Vazey. «Πιθανόν η οξειδωτική βλάβη να είναι ένας από τους λόγους που η υπερβολική κατανάλωση συνεχίζεται ή επανέρχεται, ακόμη και μετά από αποχή. Αυτές οι μόνιμες αλλαγές επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων και συνδέονται με πρώιμη γνωστική έκπτωση, όπως αυτή που παρατηρείται στην άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ».
«Το ‘δίκτυο’ του εγκεφάλου έχει αλλοιωθεί. Αυτό σημαίνει ότι η διακοπή του αλκοόλ ή η λήψη καλύτερων αποφάσεων δεν είναι απλώς θέμα θέλησης. Ο εγκέφαλος πλέον λειτουργεί διαφορετικά και οι παρεμβάσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη αυτές τις μακροχρόνιες αλλαγές».
