Τα πρώιμα σημάδια της νόσου Αλτσχάιμερ μπορεί να κρύβονται στον τρόπο που μιλά ένα άτομο, όμως δεν είναι ακόμη σαφές ποια στοιχεία της ομιλίας μας είναι τα πιο κρίσιμα για τη διάγνωση.
Μια μελέτη του 2023 υποδηλώνει ότι, καθώς μεγαλώνουμε, το πώς λέμε κάτι μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία από το τι λέμε. Ερευνητές στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο θεωρούν ότι ο ρυθμός της καθημερινής ομιλίας μπορεί να αποτελεί καλύτερο δείκτη γνωστικής έκπτωσης από τη δυσκολία εύρεσης λέξεων.
«Τα αποτελέσματά μας δείχνουν ότι οι αλλαγές στη γενική ταχύτητα ομιλίας μπορεί να αντανακλούν αλλαγές στον εγκέφαλο», δήλωσε ο νευροεπιστήμονας Jed Meltzer όταν δημοσιεύτηκε η έρευνα. Αυτό υποδηλώνει ότι η ταχύτητα ομιλίας θα πρέπει να εξετάζεται ως μέρος των τυπικών γνωστικών αξιολογήσεων, ώστε να βοηθηθούν οι κλινικοί να εντοπίζουν τη γνωστική έκπτωση νωρίτερα και να υποστηρίζουν την υγεία του εγκεφάλου των ηλικιωμένων καθώς γερνούν.
Η λεθολογία (lethologica), γνωστή και ως το φαινόμενο «στην άκρη της γλώσσας», εμφανίζεται τόσο σε νέους όσο και σε ηλικιωμένους. Ωστόσο, όσο μεγαλώνουμε, η εύρεση των ονομάτων των πραγμάτων μπορεί να γίνεται πιο δύσκολη, ιδιαίτερα μετά τα 60.
Για να διερευνήσουν το γιατί, οι ερευνητές ζήτησαν από 125 υγιείς ενήλικες, ηλικίας 18 έως 90 ετών, να περιγράψουν λεπτομερώς μια σκηνή. Στη συνέχεια, στους συμμετέχοντες παρουσιάστηκαν εικόνες καθημερινών αντικειμένων ενώ άκουγαν ηχητικά αποσπάσματα σχεδιασμένα είτε να τους βοηθήσουν είτε να τους μπερδέψουν.
Για παράδειγμα, αν έβλεπαν μια εικόνα σκούπας, το ηχητικό μπορεί να έλεγε «groom», που βοηθά μέσω ομοιοκαταληξίας να ανακληθεί η λέξη. Από την άλλη, θα μπορούσε να δοθεί και μια σχετική λέξη όπως «mop», που μπορεί στιγμιαία να αποπροσανατολίσει τον εγκέφαλο.
Όσο πιο γρήγορη ήταν η φυσική ομιλία ενός ατόμου στο πρώτο τεστ, τόσο πιο γρήγορα έδινε απαντήσεις στο δεύτερο. Τα ευρήματα συμφωνούν με τη «θεωρία της ταχύτητας επεξεργασίας», σύμφωνα με την οποία η γενική επιβράδυνση της γνωστικής επεξεργασίας βρίσκεται στον πυρήνα της γνωστικής έκπτωσης, και όχι μόνο η επιβράδυνση των μηχανισμών μνήμης.
«Είναι σαφές ότι οι ηλικιωμένοι είναι σημαντικά πιο αργοί από τους νεότερους στην εκτέλεση διαφόρων γνωστικών εργασιών, συμπεριλαμβανομένων εργασιών παραγωγής λέξεων όπως η ονομασία εικόνων, η απάντηση σε ερωτήσεις ή η ανάγνωση γραπτού λόγου», εξήγησε ομάδα με επικεφαλής τον ψυχολόγο Hsi T. Wei από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο. Στη φυσική ομιλία, οι ηλικιωμένοι τείνουν επίσης να παρουσιάζουν περισσότερες δυσρυθμίες, όπως παύσεις με ή χωρίς ήχο (π.χ. «εε», «χμ»), και γενικά πιο αργό ρυθμό ομιλίας.
Σε άρθρο του 2024 στο The Conversation, η ερευνήτρια της άνοιας Claire Lancaster ανέφερε ότι η μελέτη του Τορόντο «άνοιξε συναρπαστικούς δρόμους, δείχνοντας ότι δεν έχει σημασία μόνο τι λέμε αλλά και πόσο γρήγορα το λέμε για την ανίχνευση γνωστικών αλλαγών».
Πρόσφατα, ορισμένοι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης έχουν χρησιμοποιήσει μοτίβα ομιλίας για να προβλέψουν τη διάγνωση Αλτσχάιμερ με ακρίβεια 78,5%. Άλλες μελέτες έχουν δείξει ότι ασθενείς με περισσότερα σημάδια αμυλοειδών πλακών στον εγκέφαλό τους έχουν 1,2 φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίζουν προβλήματα που σχετίζονται με την ομιλία.
Οι αμυλοειδείς πλάκες αποτελούν χαρακτηριστικό της νόσου Αλτσχάιμερ, όπως και τα «μπερδεμένα» πρωτεϊνικά συμπλέγματα ταυ (tau tangles).
Το 2024, ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ διαπίστωσαν ότι μεγαλύτερες παύσεις και πιο αργός ρυθμός ομιλίας συνδέονται με υψηλότερα επίπεδα πρωτεϊνών ταυ.
Νευροαπεικονιστικά δεδομένα από 237 άτομα χωρίς εμφανή γνωστικά προβλήματα έδειξαν ότι όσοι είχαν μεγαλύτερη συσσώρευση ταυ παρουσίαζαν πιο αργή ομιλία, μεγαλύτερες παύσεις και περισσότερες παύσεις συνολικά.
Ενδιαφέρον είναι ότι οι συμμετέχοντες με περισσότερα ίχνη ταυ στον εγκέφαλό τους δεν είχαν μεγαλύτερη δυσκολία να δώσουν σωστές απαντήσεις σε τεστ μνήμης.
Ίσως λοιπόν όσοι αντιμετωπίζουν πρώιμα προβλήματα μνήμης εξακολουθούν να βρίσκουν τη σωστή απάντηση, απλώς χρειάζονται περισσότερο χρόνο, γεγονός που οδηγεί σε πιο αργή ομιλία με περισσότερες παύσεις. Αν αυτό ισχύει, τότε τα πρότυπα ομιλίας κατά τη διάρκεια δοκιμασιών ανάκλησης μνήμης θα μπορούσαν να προσφέρουν νέες πληροφορίες για τη νευρολογική κατάσταση ενός ατόμου, που δεν καταγράφονται από τις παραδοσιακές εξετάσεις.
«Αυτό υποδηλώνει ότι οι αλλαγές στην ομιλία αντανακλούν την εξέλιξη της παθολογίας της νόσου Αλτσχάιμερ ακόμη και απουσία εμφανών γνωστικών διαταραχών», καταλήγουν οι συγγραφείς της μελέτης. Μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να εξετάζεται η ομιλία κατά την καθυστερημένη ανάκληση μιας ιστορίας μνήμης.
Απαιτούνται πλέον μακροχρόνιες μελέτες για να παρακολουθηθούν άτομα που παρουσιάζουν πιο αργή απόδοση σε τεστ μνήμης, ώστε να διαπιστωθεί αν τελικά αναπτύσσουν άνοια ή άλλα γνωστικά προβλήματα.
Άλλωστε, το γεγονός ότι κάποιος εμφανίζει αυξημένα επίπεδα πρωτεϊνών ταυ ή αμυλοειδών πλακών δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αναπτύξει Αλτσχάιμερ. Παρότι απαιτείται ακόμη έρευνα, οι επιστήμονες πλησιάζουν όλο και περισσότερο στην κατανόηση των λεπτομερειών της ανθρώπινης ομιλίας και στο τι αυτές αποκαλύπτουν για τον εγκέφαλό μας.
