Ακόμη κι όταν ο καρκίνος του παγκρέατος εντοπίζεται έγκαιρα και μπορεί να αφαιρεθεί χειρουργικά, συχνά επανεμφανίζεται μέσα στα επόμενα δύο χρόνια. Θα μπορούσαν, όμως, οι γιατροί να έχουν έναν τρόπο να αποτρέψουν την υποτροπή;
Αυτός είναι ο στόχος δύο πειραματικών εμβολίων κατά του καρκίνου του παγκρέατος που δοκιμάζονται σε κλινικές μελέτες. Τα εμβόλια σχεδιάστηκαν για να εκπαιδεύσουν το ανοσοποιητικό σας σύστημα να εντοπίζει και να καταστρέφει ακόμη και τα λιγοστά καρκινικά κύτταρα που ενδέχεται να παραμείνουν στον οργανισμό μετά τη χειρουργική επέμβαση και τις συνήθεις θεραπείες, όπως η χημειοθεραπεία.
«Ελπίζουμε ότι, αν με αυτά τα εμβόλια καταφέρουμε να κινητοποιήσουμε πιο αποτελεσματικά το ανοσοποιητικό σύστημα απέναντι στον καρκίνο, θα μπορέσουμε να εξαλείψουμε περισσότερες μικροσκοπικές εστίες της νόσου πριν αυτή επανεμφανιστεί», εξήγησε στο Web MD ο Eric Christenson, παθολόγος ογκολόγος στο Johns Hopkins Medicine της Βαλτιμόρης.
Μέχρι στιγμής, τα δύο εμβόλια έχουν χορηγηθεί σε μικρές ομάδες ασθενών στο πλαίσιο κλινικών δοκιμών. Το ένα βασίζεται στο αγγελιαφόρο RNA (mRNA) και παρασκευάζεται ειδικά για κάθε ασθενή. Το άλλο έχει την ίδια σύνθεση για όλους και δεν χρειάζεται να προσαρμοστεί στα χαρακτηριστικά του κάθε όγκου. Και τα δύο στοχεύουν μια μετάλλαξη, δηλαδή μια αλλαγή, στο γονίδιο KRAS. Η μετάλλαξη αυτή μπορεί να ευνοεί την ανάπτυξη των καρκινικών κυττάρων σε περίπου το 90% των καρκίνων που ξεκινούν από τους πόρους του παγκρέατος.
Πώς λειτουργούν, λοιπόν, αυτά τα εμβόλια, τι δείχνουν οι μέχρι τώρα έρευνες και ποιοι ασθενείς μπορούν να τα δοκιμάσουν;
Το εξατομικευμένο εμβόλιο mRNA κατά του καρκίνου του παγκρέατος
Το εμβόλιο mRNA ονομάζεται autogene cevumeran (BNT122, RO7198457), χορηγείται σε διαδοχικές ενέσεις και παρασκευάζεται με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του όγκου σας.
Το mRNA είναι ένα γενετικό μόριο που δίνει στα κύτταρα οδηγίες για να παράγουν συγκεκριμένες πρωτεΐνες. Στην περίπτωση του εμβολίου, στόχος είναι τα κύτταρα του οργανισμού σας να παράγουν πρωτεΐνες που θα ενεργοποιήσουν το ανοσοποιητικό σύστημα εναντίον διαφόρων πρωτεϊνών των καρκινικών κυττάρων. Το εμβόλιο προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες πρωτεΐνες που εντοπίζονται στον δικό σας όγκο. Αν υπάρχει μετάλλαξη στο KRAS, αυτή αποτελεί έναν από τους στόχους του. Φυσιολογικά, το γονίδιο KRAS λειτουργεί σαν διακόπτης που ανοίγει και κλείνει, ελέγχοντας την ανάπτυξη των κυττάρων. Μια μετάλλαξη, όμως, μπορεί να κρατήσει αυτόν τον διακόπτη μονίμως ανοιχτό, με αποτέλεσμα να παράγεται μια μη φυσιολογική πρωτεΐνη που μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των κυττάρων.
«Το πρόβλημα με τον καρκίνο του παγκρέατος είναι ότι περιβάλλεται από ένα παχύ στρώμα πυκνού ουλώδους ιστού, που εμποδίζει το ανοσοποιητικό σύστημα να φτάσει στον όγκο και να τον αναγνωρίσει ως απειλή», ανέφερε ο Christenson. Μετά τη χορήγησή του, το εμβόλιο mRNA «δημιουργεί στην επιφάνεια των λεμφαδένων κάτι σαν ‘αφίσες καταζητούμενων’ για τα καρκινικά κύτταρα». Έτσι, τα κύτταρα του ανοσοποιητικού που ανταποκρίνονται στο εμβόλιο μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα καρκινικά κύτταρα και να τα καταστρέφουν.
Σε μια κλινική δοκιμή φάσης 1, το εμβόλιο δοκιμάστηκε σε 16 ασθενείς με καρκίνο του παγκρέατος που είχαν υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση. Χορηγήθηκε μαζί με χημειοθεραπεία και ένα ανοσοθεραπευτικό φάρμακο που ονομάζεται αναστολέας σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος. Στους οκτώ ασθενείς, το εμβόλιο προκάλεσε την ανοσολογική απόκριση που επιδίωκαν οι ερευνητές. Από αυτούς, οι επτά βρίσκονταν ακόμη στη ζωή τέσσερα έως έξι χρόνια μετά την επέμβαση, όπως έδειξε μεταγενέστερη μελέτη παρακολούθησης. Από τους οκτώ που δεν ανταποκρίθηκαν στο εμβόλιο, δύο βρίσκονταν ακόμη στη ζωή, ενώ ο διάμεσος χρόνος επιβίωσης ήταν σχεδόν τριάμισι χρόνια.
Το εμβόλιο προκάλεσε μόνο ήπιες ανεπιθύμητες ενέργειες.
Το εμβόλιο που δεν χρειάζεται να παρασκευάζεται ξεχωριστά για κάθε ασθενή
Το δεύτερο εμβόλιο που στοχεύει το KRAS και δοκιμάζεται σε κλινικές μελέτες ονομάζεται ELI-002 7P. Σε αντίθεση με το εμβόλιο mRNA, έχει την ίδια σύνθεση για όλους τους ασθενείς και δεν απαιτεί εξατομικευμένη παρασκευή. «Είναι αρκετά εύκολο και απλό στη χορήγηση στην κλινική πράξη. Κατά κάποιον τρόπο, μοιάζει με το να κάνετε το εμβόλιο της γρίπης», επισήμανε η Eileen M. O’Reilly, παθολόγος ογκολόγος με ειδίκευση στους καρκίνους του πεπτικού συστήματος στο Memorial Sloan Kettering Cancer Center της Νέας Υόρκης και μία από τις επικεφαλής ερευνήτριες στις κλινικές δοκιμές του ELI-002 7P.
Σε μια κλινική δοκιμή φάσης 2 συμμετείχαν 144 ασθενείς με καρκίνο του παγκρέατος που είχαν υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση και άλλες καθιερωμένες θεραπείες. Στις απεικονιστικές εξετάσεις τους δεν υπήρχαν ορατά σημεία καρκίνου. Οι ασθενείς που εμβολιάστηκαν έλαβαν το εμβόλιο αφού ολοκλήρωσαν τις υπόλοιπες θεραπείες τους. Συνολικά, πάντως, το εμβόλιο δεν φάνηκε να παρατείνει σημαντικά το διάστημα μέχρι την επανεμφάνιση της νόσου.
Σύμφωνα με την παρασκευάστρια εταιρεία Elicio, το αποτέλεσμα μπορεί να εξηγείται εν μέρει από μια διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων. Το 19% των ασθενών που εμβολιάστηκαν είχαν υψηλότερα επίπεδα «υπολειπόμενης νόσου», έναν γνωστό παράγοντα κινδύνου για υποτροπή, έναντι 10% όσων δεν έλαβαν το εμβόλιο. Ο όρος περιγράφει τα καρκινικά κύτταρα που παραμένουν στον οργανισμό σε τόσο μικρές ποσότητες ώστε να εντοπίζονται μόνο με ιδιαίτερα ευαίσθητες εργαστηριακές εξετάσεις.
Ένα πιο ενθαρρυντικό εύρημα αφορούσε τους ασθενείς με χαμηλότερα επίπεδα υπολειπόμενης νόσου. Όσοι έλαβαν το εμβόλιο παρέμειναν χωρίς υποτροπή για 23,8 μήνες, έναντι 12,8 μηνών όσων δεν εμβολιάστηκαν. Οι ερευνητές θέλουν, επομένως, να επικεντρωθούν σε ασθενείς με ελάχιστη υπολειπόμενη νόσο και να εξετάσουν, σε μια δοκιμή φάσης 3, αν η χορήγηση περισσότερων δόσεων μπορεί να βελτιώσει τα αποτελέσματα.
Οι ανεπιθύμητες ενέργειες ήταν κυρίως ήπιες έως μέτριες, ενώ σε έναν ασθενή καταγράφηκαν πυρετός και υπέρταση βαθμού 3. Όπως τόνισε η O’Reilly, υποχωρούσαν σε σύντομο διάστημα και, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν δυσκόλευαν τις καθημερινές δραστηριότητες.
Σε μια νόσο στην οποία ο χρόνος συχνά είναι καθοριστικός, ένα εμβόλιο που δεν χρειάζεται εξατομικευμένη παρασκευή θα μπορούσε να προσφέρει ένα επιπλέον πλεονέκτημα: αναπτύσσεται και παράγεται σε μεγάλη κλίμακα πιο εύκολα και, εφόσον εγκριθεί, θα είναι έτοιμο για χορήγηση. Αντίθετα, σύμφωνα με την O’Reilly, η παρασκευή του εξατομικευμένου εμβολίου για κάθε ασθενή μπορεί να χρειαστεί οκτώ έως 12 εβδομάδες.
Ωστόσο, τόσο το ELI-002 7P όσο και το εξατομικευμένο εμβόλιο mRNA «έχουν τελικά τον ίδιο στόχο. Και τα δύο έχουν δείξει, σε προκαταρκτικό στάδιο, ότι η ισχυρή ανοσολογική απόκριση που προκαλούν μπορεί να καθυστερήσει την επανεμφάνιση του καρκίνου», ανέφερε.
Τα καλύτερα αποτελέσματα σε ασθενείς που βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο
Μέχρι στιγμής, στις κλινικές δοκιμές του εμβολίου mRNA και του ELI-002 7P έχουν συμμετάσχει μόνο ασθενείς στους οποίους ο καρκίνος του παγκρέατος εντοπίστηκε αρκετά νωρίς ώστε να μπορεί να αφαιρεθεί χειρουργικά.
«Πιθανότατα η ανοσοθεραπεία με εμβόλια θα έχει τις μεγαλύτερες δυνατότητες στα πρώιμα στάδια της νόσου, όταν έχουν απομείνει ελάχιστα καρκινικά κύτταρα, που δεν ανιχνεύονται ούτε στις απεικονιστικές εξετάσεις ούτε στις εξετάσεις αίματος», είπε η O’Reilly.
Τα δύο εμβόλια δεν έχουν ακόμη λάβει άδεια κυκλοφορίας και δεν είναι διαθέσιμα ως εγκεκριμένες θεραπείες στην Ελλάδα ή στην Ε.Ε. Η αποτελεσματικότητα και η ασφάλειά τους εξακολουθούν να αξιολογούνται σε κλινικές δοκιμές.
Μπορούν αυτά τα εμβόλια να θεραπεύσουν τον καρκίνο του παγκρέατος;
Η απάντηση δεν είναι ακόμη σαφής. Για να μπορέσουν οι ερευνητές να αρχίσουν να απαντούν σε αυτό το ερώτημα, χρειάζονται μεγαλύτερες κλινικές δοκιμές, με παρακολούθηση της υγείας των συμμετεχόντων που ενδέχεται να διαρκέσει χρόνια.
Οι κλινικές δοκιμές περνούν από τρεις φάσεις προτού ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) εξετάσει την έγκριση μιας θεραπείας για ευρεία χρήση. Αν η θεραπεία εγκριθεί, ακολουθεί μια τέταρτη φάση, στην οποία η αποτελεσματικότητα και η ασφάλειά της παρακολουθούνται για ακόμη μεγαλύτερο διάστημα.
«Χρειαζόμαστε πολύ περισσότερη έρευνα για να μπορώ να πω με σιγουριά: ‘Ναι, αυτά τα εμβόλια οδηγούν σε ίαση’», υπογράμμισε ο Christenson. «Ελπίζουμε, όμως, ότι θα μπορέσουν πράγματι να προσφέρουν οριστική θεραπεία».
