Οι γυναίκες γεννιούνται με όλα τα ωάρια που θα έχουν σε όλη τους τη ζωή. Από την πρώτη περίοδο, τα αποθέματα αρχίζουν να μειώνονται, με πιο γρήγορη πτώση μετά τα 35 και με τα επίπεδα να πέφτουν ακόμα πιο γρήγορα γύρω στα 40.
Την ίδια ώρα, στην Ευρώπη οι άνθρωποι αποκτούν παιδιά αργότερα από ποτέ. Η μέση ηλικία μητρότητας έχει φτάσει τα 30,9 έτη, ενώ ο δείκτης γονιμότητας βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλό επίπεδο, στα 1,46 παιδιά ανά γυναίκα, μέσα σε ένα περιβάλλον αυξημένου κόστους ζωής και επαγγελματικής αβεβαιότητας.
Ως αποτέλεσμα, ολοένα και περισσότεροι στρέφονται σε θεραπείες υπογονιμότητας, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση και η κατάψυξη ωαρίων και εμβρύων, με στόχο να διατηρήσουν τα ωάρια στην καλύτερη δυνατή ποιότητά τους για μελλοντική χρήση. Η πρακτική αυτή είναι γνωστή ως «κοινωνική κατάψυξη».
Η κοινωνική κατάψυξη ωαρίων συχνά καθορίζεται από διαφορετικούς κανόνες σε σχέση με την ιατρική κατάψυξη, η οποία αφορά γυναίκες με παθήσεις που απειλούν τη γονιμότητα, όπως ο καρκίνος ή η ενδομητρίωση. Αφορά συνήθως γυναίκες που δεν ξέρουν πότε ή εάν θέλουν να κάνουν παιδιά και έτσι καταψύχουν τα ωάριά τους (γονιμοποιημένα ή μη) ως μια «δικλείδα ασφαλείας» σε περίπτωση που θέλουν να κάνουν παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία και η σύλληψη αποδειχτεί δύσκολη.
Η παγκόσμια αγορά κατάψυξης ωαρίων και αποθήκευσης εμβρύων αποτιμήθηκε 4,55 δισ. ευρώ, το 2024 και εκτιμάται ότι θα φτάσει περίπου τα 22,1 δισ. ευρώ, έως το 2034.
«Πρέπει να βλέπουμε την κατάψυξη ωαρίων σαν ένα ασφαλιστήριο συμβόλαιο», εξήγησε η Saghar Kasiri, επικεφαλής υπηρεσιών γονιμότητας στην Cryos, τη μεγαλύτερη τράπεζα ωαρίων και σπέρματος στον κόσμο, μιλώντας στο Euronews Health.
«Η κοινωνική κατάψυξη ωαρίων λειτουργεί σχεδόν σαν μια ασφάλεια. Αποθηκεύετε κάποια ωάρια με την ελπίδα ότι θα βρείτε τον κατάλληλο σύντροφο ή θα βρεθείτε σε μια φάση ζωής όπου θα μπορέσετε να μείνετε έγκυες φυσιολογικά. Αν αυτό δεν συμβεί, τότε έχετε μια εναλλακτική λύση», πρόσθεσε.
Η διαδικασία αυτή, όμως, φέρνει και ένα δύσκολο ερώτημα: τι γίνεται όταν δεν θέλετε πλέον τα ωάρια ή τα έμβρυα που έχετε καταψύξει;
Μια φυσική σύλληψη σε μεταγενέστερο χρόνο, μια ασθένεια, αλλαγές στη σχέση, μεταβολές στην καριέρα ή απλώς μια αλλαγή απόφασης μπορεί να σημαίνουν ότι γυναίκες που κατέψυξαν ωάρια για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα τελικά δεν τα χρειάζονται.
Το ίδιο ισχύει και για τα κατεψυγμένα έμβρυα. Σε έναν μέσο κύκλο εξωσωματικής γονιμοποίησης για γυναίκα κάτω των 35 ετών, δημιουργούνται 6 έως 10 έμβρυα. Συνήθως ένα μεταφέρεται στη μήτρα και τα υπόλοιπα καταψύχονται.
Από ιατρικής πλευράς, τα κατεψυγμένα έμβρυα μπορούν να παραμείνουν βιώσιμα επ’ αόριστον με τη σύγχρονη μέθοδο της υαλοποίησης, δηλαδή την ταχεία κατάψυξη σε υγρό άζωτο στους -196°C, που αποτρέπει τη δημιουργία παγοκρυστάλλων και τη βλάβη των κυττάρων.
Το αίμα, το πλάσμα και άλλοι ιστοί απορρίπτονται υπό πολύ αυστηρές υγειονομικές προδιαγραφές όταν δεν χρησιμοποιούνται. Τα έμβρυα και τα ωάρια, όμως, συχνά συνοδεύονται από έντονη συναισθηματική φόρτιση και ηθικά διλήμματα.
Τα έμβρυα βρίσκονται σε μια γκρίζα ζώνη όσον αφορά τη νομοθεσία και σε ακόμη πιο ασαφή ζώνη ως προς τα διαθέσιμα δεδομένα. Δεν υπάρχει ακριβής αριθμός «εγκαταλελειμμένων» ωαρίων ή εμβρύων, ούτε συγκεντρωτικά στοιχεία για το πόσα απορρίπτονται ή δωρίζονται.
Αποσπασματική νομοθεσία στην Ευρώπη
Οι ευρωπαϊκές χώρες διαφέρουν σημαντικά στην προσέγγισή τους. Στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν υπάρχει όριο στον αριθμό των εμβρύων που μπορούν να δημιουργηθούν ή να μεταφερθούν, ενώ επιτρέπεται η φύλαξή τους για έως 55 χρόνια. Αν οι ασθενείς δεν επιθυμούν να τα χρησιμοποιήσουν, επιτρέπεται η δωρεά, η χρήση για έρευνα ή η καταστροφή τους.
Στην Πολωνία, ο νόμος του 2015 για την αντιμετώπιση της υπογονιμότητας απαγορεύει την καταστροφή εμβρύων. Μετά από 20 χρόνια, η δωρεά σε άλλα ζευγάρια είναι υποχρεωτική.
Στην Ιταλία, τα αχρησιμοποίητα έμβρυα πρέπει να παραμένουν κατεψυγμένα επ’ αόριστον. Δεν επιτρέπεται ούτε η δωρεά για έρευνα ούτε η καταστροφή. Η Maria Rosaria Campitiello, επικεφαλής του Τμήματος Πρόληψης του ιταλικού Υπουργείου Υγείας, εκτίμησε ότι το 2025 υπήρχαν περισσότερα από 10.000 εγκαταλελειμμένα έμβρυα.
Στον αντίποδα, η Σουηδία απαιτεί την καταστροφή των εμβρύων μετά από ανώτατο χρόνο φύλαξης 10 ετών. Παρόμοια είναι η νομοθεσία και στην Ελλάδα (5 έτη και δυνατότητα επέκτασης για άλλα 5 χρόνια).
Όταν υπάρχουν επιλογές, η διαδικασία παραμένει δύσκολη
Ακόμη και στις χώρες όπου η δωρεά και η καταστροφή επιτρέπονται, η διαδικασία δεν είναι απλή. Η Ισπανική Εταιρεία Γονιμότητας εκτίμησε το 2023 ότι 60.005 από τα 668.082 έμβρυα στη χώρα θεωρούνταν «εγκαταλελειμμένα».
Στην Ισπανία, οι κλινικές οφείλουν να ζητούν σε τακτά διαστήματα την ανανέωση ή την τροποποίηση των αρχικών επιλογών των ασθενών. Αν, μετά από δύο προσπάθειες, δεν υπάρξει απάντηση, τα έμβρυα περνούν στην ευθύνη της κλινικής, η οποία μπορεί να τα δωρίσει, να τα διαθέσει για έρευνα ή να τα καταστρέψει.
Η χώρα έχει εξελιχθεί στον κορυφαίο προορισμό στην Ευρώπη για κατάψυξη ωαρίων, χωρίς ηλικιακούς περιορισμούς και χωρίς καθορισμένο ανώτατο όριο διάρκειας φύλαξης.
Καθώς πολλοί ασθενείς προέρχονται από το εξωτερικό, η επικοινωνία μαζί τους και η διατήρηση ενημερωμένων μητρώων συχνά αποδεικνύονται δύσκολες.
Ωστόσο, η γραφειοκρατία δεν είναι το μοναδικό εμπόδιο.
«Τα κατεψυγμένα έμβρυα, ειδικά όταν το ωάριο και το σπέρμα προέρχονται από τους ίδιους τους ασθενείς, είναι πιο πιθανό να καταστραφούν. Αν έχει επιλεγεί δότης, ιδίως σε περίπτωση διπλής δωρεάς, οι ασθενείς είναι πιο ανοιχτοί στο ενδεχόμενο να τα δωρίσουν σε άλλη οικογένεια», ανέφερε η Kasiri.
Όπως εξήγησε, επειδή πρόκειται για το δικό τους γενετικό υλικό, οι ασθενείς συχνά διστάζουν να το διαθέσουν σε άλλους.
