Κάθε καλοκαίρι, πίσω από τις εικόνες των γεμάτων παραλιών και της ραστώνης των διακοπών, το σύστημα υγείας της χώρας έρχεται αντιμέτωπο με μια σιωπηρή αλλά επικίνδυνη κρίση. Το αίμα στερεύει στα τμήματα αιμοδοσίας των νοσοκομείων, με τους φορείς υγείας και τις οργανώσεις ασθενών να απευθύνουν δραματικές εκκλήσεις για εθελοντική αιμοδοσία.

Μάλιστα, πριν από λίγες μέρες η Ελληνική Ομοσπονδία Θαλασσαιμίας (ΕΟΘΑ) απηύθυνε έκκληση προς όλους τους πολίτες που μπορούν να αιμοδοτήσουν, καθώς τα μειωμένα αποθέματα αίματος εξακολουθούν να δυσχεραίνουν την κάλυψη των αναγκών σε νοσοκομεία της χώρας.

Γιατί όμως οι θερινοί μήνες μετατρέπονται σταθερά σε «εφιάλτη» για τις ανάγκες σε αίμα, ποια είναι τα δομικά αίτια του προβλήματος και πώς διαμορφώνεται η εικόνα στην υπόλοιπη Ευρώπη;

Γιατί στερεύουν οι φιάλες το καλοκαίρι

Η εποχικότητα της αιμοδοσίας είναι ένα καλά καταγεγραμμένο φαινόμενο, το οποίο προκαλείται από έναν συνδυασμό παραγόντων:

• Η φυγή των αιμοδοτών και η αλλαγή ρουτίνας: Η μαζική έξοδος για καλοκαιρινές διακοπές αποδιοργανώνει τη συστηματική προσέλευση των εθελοντών. Οι τακτικοί αιμοδότες βρίσκονται εκτός των αστικών κέντρων, όπου συγκεντρώνονται οι μεγάλες νοσοκομειακές μονάδες.
• Αναστολή ομαδικών αιμοδοσιών: Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, τα πανεπιστήμια, οι σχολές, τα σχολεία και πολλές μεγάλες επιχειρήσεις ή δημόσιοι φορείς υπολειτουργούν ή διακόπτουν τη δραστηριότητά τους. Αυτό οδηγεί σε κατακόρυφη πτώση των προγραμματισμένων εξωτερικών αιμοληψιών.
• Αύξηση των τροχαίων ατυχημάτων: Την ίδια στιγμή που η προσφορά μειώνεται, η ζήτηση αυξάνεται. Η αυξημένη κίνηση στους δρόμους και η έξαρση των τροχαίων ατυχημάτων τους θερινούς μήνες δημιουργούν έκτακτες, αυξημένες ανάγκες για μεταγγίσεις.
• Εποχικοί υγειονομικοί περιορισμοί: Παράγοντες όπως η έξαρση του ιού του Δυτικού Νείλου οδηγούν συχνά το Εθνικό Κέντρο Αιμοδοσίας (ΕΚΕΑ) στη λήψη μέτρων προσωρινού αποκλεισμού αιμοδοτών που διαμένουν ή ταξίδεψαν σε επηρεαζόμενες περιοχές, περιορίζοντας περαιτέρω τη δεξαμενή των δωρητών.

Οι επιπτώσεις στους ασθενείς

Οι ελλείψεις έχουν άμεσο αντίκτυπο σε ανθρώπινες ζωές.

• Πολυμεταγγιζόμενοι ασθενείς: Τα μεγαλύτερα θύματα αυτής της εποχικής έλλειψης είναι οι πάσχοντες από Μεσογειακή Αναιμία (θαλασσαιμία) και δρεπανοκυτταρική νόσο. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, καταγράφονται συχνά αναβολές μεταγγίσεων ή υπομεταγγίσεις (χορήγηση μίας μονάδας αίματος αντί για δύο), με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία και την ποιότητα ζωής των ασθενών.
• Χειρουργεία και έκτακτα περιστατικά: Προγραμματισμένες χειρουργικές επεμβάσεις συχνά αναβάλλονται, ενώ τα νοσοκομεία πιέζονται να καλύψουν μόνο τα επείγοντα περιστατικά και τους καρκινοπαθείς.

Ελλάδα και Ευρώπη

Το πρόβλημα της καλοκαιρινής έλλειψης δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο, καθώς παρατηρείται στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες (το λεγόμενο «summer-gap» στην αιμοδοσία). Ωστόσο, η διαφορά έγκειται στη δομή του συστήματος.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC) και του Συμβουλίου της Ευρώπης, οι περισσότερες χώρες της Ε.Ε. βασίζονται σε ένα σύστημα 100% εθελοντικής, μη αμειβόμενης και τακτικής αιμοδοσίας. Χώρες της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης καταφέρνουν να διατηρούν μεγαλύτερα στρατηγικά αποθέματα λόγω της κουλτούρας της «σταθερής» αιμοδοσίας καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.

Η Ελλάδα παρουσιάζει υψηλά ποσοστά αιμοδοτών αναλογικά με τον πληθυσμό της, όμως ένα σημαντικό ποσοστό του αίματος συλλέγεται ακόμη μέσω αιμοδοτών συγγενικού ή φιλικού περιβάλλοντος και όχι από συστηματικούς, εθελοντές αιμοδότες. Αυτό καθιστά το ελληνικό σύστημα εξαιρετικά ευάλωτο σε περιόδους κρίσης ή διακοπών, καθώς το αίμα αναζητείται «κατόπιν εορτής» και όχι προληπτικά.

Ο χρόνος ζωής του αίματος

Ένα στοιχείο που συχνά διαφεύγει της κοινής γνώμης είναι ότι το αίμα έχει ημερομηνία λήξης. Τα συμπυκνωμένα ερυθρά αιμοσφαίρια μπορούν να διατηρηθούν στο ψυγείο για μόλις 35 έως 42 ημέρες, ενώ τα αιμοπετάλια διατηρούνται για μόλις 5 ημέρες.

Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι δυνατόν να δημιουργηθούν «αποθήκες» αίματος την άνοιξη που θα διαρκέσουν μέχρι το φθινόπωρο. Η ροή αιμοδοσίας πρέπει να είναι συνεχής και σταθερή.

Η αντιμετώπιση των θερινών ελλείψεων αίματος απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας. Όπως επισημαίνουν διαρκώς οι φορείς υγείας και η Ελληνική Ομοσπονδία Θαλασσαιμίας, η λύση δεν βρίσκεται στις εκκλήσεις της τελευταίας στιγμής, αλλά στην καλλιέργεια μιας σταθερής εθελοντικής συνείδησης.

Δίνοντας αίμα 10 λεπτά πριν αναχωρήσουμε για τις διακοπές μας ή επισκεπτόμενοι ένα τοπικό κέντρο αιμοδοσίας στον τόπο των διακοπών μας, διασφαλίζουμε ότι το καλοκαίρι θα παραμείνει μια περίοδος ξεγνοιασιάς για όλους -και κυρίως για εκείνους που η ζωή τους εξαρτάται από μια φιάλη αίμα.