Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα δείχνουν τα κορίτσια μπαίνουν στην εφηβεία σε μικρότερη ηλικία σε σχέση με προηγούμενες γενιές, σε παγκόσμιο επίπεδο. Στη δεκαετία του 1840, η μέση ηλικία πρώτης περιόδου, δηλαδή της εμμηναρχής, ήταν περίπου 16 με 17 ετών. Σήμερα, είναι γύρω στα 12.
Οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει αρκετούς πιθανούς παράγοντες που μπορεί να συνδέονται με αυτή την αλλαγή, με την αύξηση του σωματικού βάρους και την παχυσαρκία να παίζουν σχεδόν σίγουρα ρόλο. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι η έκθεση σε χημικές ουσίες που διαταράσσουν τις ορμόνες ή το άγχος στην παιδική ηλικία μπορεί να ωθούν την εφηβεία να ξεκινά νωρίτερα, όμως οι μελέτες έχουν δώσει αντικρουόμενα αποτελέσματα.
Η τάση αυτή οδήγησε τη διεθνή οργάνωση Endocrine Society να ετοιμάσει οδηγίες κλινικής πρακτικής για την εφηβεία, οι οποίες αναμένεται να δημοσιευτούν στα μέσα του 2026. Οι οδηγίες θα επανεξετάσουν το πώς πρέπει να αντιμετωπίζονται τα κορίτσια που βρίσκονται στο όριο ανάμεσα στο «φυσιολογικό» και στην «πρόωρη» εφηβεία, η οποία συνήθως ορίζεται ως έναρξη πριν από τα 8 στα κορίτσια, αν και κάποιοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι το όριο θα έπρεπε να είναι χαμηλότερο.
Παράλληλα, η έρευνα των τελευταίων ετών κάνει όλο και πιο καθαρό ότι η πρώιμη εφηβεία μπορεί να συνοδεύεται από κινδύνους για την υγεία. Μελέτες τη συνδέουν με μεγαλύτερο κίνδυνο για παχυσαρκία, καρδιοπάθεια, καρκίνο του μαστού, κατάθλιψη και άγχος. Άλλες μελέτες υποστηρίζουν ότι τα παιδιά που περνούν νωρίτερα στην εφηβεία είναι πιο πιθανό να βιώσουν διακρίσεις ή να αντιμετωπιστούν διαφορετικά από τους συνομηλίκους τους.
Γιατί τα κορίτσια μπαίνουν όλο και νωρίτερα στην εφηβεία
Εδώ και χρόνια, οι ερευνητές προσπαθούν να εξηγήσουν γιατί η εφηβεία ξεκινά νωρίτερα. Από τις λίγες εύλογες υποθέσεις που υπάρχουν, η επιδεινούμενη επιδημία παχυσαρκίας είναι η πιο ισχυρή.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα ποσοστά παχυσαρκίας αυξήθηκαν από περίπου 2% στα παιδιά και τους εφήβους το 1990 σε περίπου 8% το 2022. Μελέτη του 2022 σε σχεδόν 130.000 παιδιά στις Ηνωμένες Πολιτείες βρήκε καθαρή συσχέτιση ανάμεσα στην παχυσαρκία και στην πιο πρώιμη εφηβεία. «Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η παχυσαρκία είναι ένας βασικός μοχλός», ανέφερε ο γενετιστής Τζον Πέρι, που μελετά την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Ένας τρόπος με τον οποίο το βάρος επηρεάζει την εφηβεία είναι μέσω της λεπτίνης, μιας ορμόνης που παράγεται από τα λιποκύτταρα και μπορεί να αλληλεπιδρά με εγκεφαλικά κυκλώματα που ελέγχουν την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή. «Δεν πιστεύουμε ότι η λεπτίνη ξεκινά την εφηβεία. Όμως είναι σημαντική για να προχωρήσει», ανέφερε σε νέο δημοσίευμα του περιοδικού Nature ο Πολ Κάπλοβιτς, παιδοενδοκρινολόγος.
Άλλοι ερευνητές, ανάμεσά τους και ο Άντερς Γιουλ, παιδοενδοκρινολόγος στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, υποψιάζονται ότι χημικές ουσίες που διαταράσσουν τις ορμόνες στο περιβάλλον μπορεί να ευθύνονται, έστω και μερικώς, για την πρόωρη εφηβεία. Εστιάζουν ιδιαίτερα σε ουσίες που βρίσκονται σε πλαστικά, όπως οι φθαλικές ενώσεις, στις λεγόμενες «παντοτινές» χημικές ουσίες PFAS και στα συνθετικά αρώματα, που έγιναν ευρέως διαδεδομένα τον 20ό αιώνα. Αυτές οι ενώσεις μπορούν να παρεμβαίνουν στη λειτουργία των ορμονών, μιμούμενες τη δράση τους ή διαταράσσοντάς την. Όμως τα αποτελέσματα των μελετών δεν είναι σταθερά και η απόδειξη σύνδεσης με μια συγκεκριμένη ουσία είναι εξαιρετικά δύσκολη. «Δεν έχουν υπάρξει πραγματικά καλές μελέτες που να το δείχνουν με τρόπο που όλοι να λένε ‘ναι, αυτό είναι’», ανέφερε ο Κάπλοβιτς.
Ένα τρίτο πιθανό κομμάτι της εικόνας είναι το ψυχολογικό στρες. Κάποιες έρευνες δείχνουν ότι τα κορίτσια που βιώνουν στρεσογόνους παράγοντες όπως ενδοοικογενειακή βία, κακοποίηση, φτώχεια και διακρίσεις έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να μπουν στην εφηβεία νωρίτερα σε σχέση με εκείνα που δεν τα βιώνουν. Διαχρονική μελέτη του 2022 έδειξε ότι η σωματική ή συναισθηματική κακοποίηση στην πρώιμη ζωή συνδέθηκε με πρόωρη εμμηναρχή στα κορίτσια στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το στρες δεν εξηγεί απαραίτητα τη συνολική μετατόπιση του πληθυσμού, καθώς δεν υπάρχει κάποια αύξηση παιδικών στρεσογόνων παραγόντων που να ταιριάζει καθαρά με τη σταθερή πτώση της ηλικίας έναρξης της εφηβείας. Μπορεί όμως να λειτουργεί σε συνδυασμό με το αυξημένο βάρος, σύμφωνα με τη Λόρεν Χότον, επιδημιολόγο στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια στη Νέα Υόρκη. Αδημοσίευτη έρευνά της υποδηλώνει ότι κορίτσια που βιώνουν υψηλά επίπεδα στρες, έχουν αυξημένες ορμόνες στρες και υψηλό δείκτη μάζας σώματος ξεκινούν κατά μέσο όρο την ανάπτυξη του στήθους 7 μήνες νωρίτερα σε σύγκριση με κορίτσια με χαμηλό στρες και χαμηλό δείκτη μάζας σώματος.
Το στρες μπορεί επίσης να είναι ένας λόγος που περισσότερα κορίτσια μπήκαν νωρίς στην εφηβεία κατά την πανδημία του κορωνοϊού σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Λίγο μετά την έναρξη της πανδημίας το 2020, παιδοενδοκρινολόγοι στην Ιταλία παρατήρησαν ότι οι παραπομπές για πρόωρη εφηβεία εκτοξεύτηκαν. Αργότερα ανέφεραν ότι το 41% όσων παραπέμφθηκαν το 2020 πληρούσαν τα κριτήρια, έναντι 26% το 2019. Μελέτες από άλλες χώρες περιέγραψαν παρόμοιο φαινόμενο και ορισμένες δείχνουν ότι η εφηβεία εξελίχθηκε και πιο γρήγορα. «Είδαμε “συμπτυγμένη και πιο σύντομη εφηβεία”», ανέφερε η Λουίζ Γκρίνσπαν, παιδοενδοκρινολόγος στο Kaiser Permanente στο Σαν Φρανσίσκο της Καλιφόρνια.
Οι λόγοι είναι δύσκολο να ξεκαθαριστούν. Με τα σχολεία κλειστά, σε πολλές χώρες τα παιδιά πέρασαν περισσότερο χρόνο σε οθόνες, γυμνάστηκαν λιγότερο και κάποια πήραν βάρος. Όμως η Γκρίνσπαν εκτιμά ότι ο ρόλος του στρες της πανδημίας ήταν καθοριστικός. «Μιλάμε για χρόνιο, χαμηλής έντασης στρες. Πιστεύω ότι αυτό επηρέασε τα παιδιά μας».
Οι κίνδυνοι της πρόωρης εφηβείας
Η επιστημονική βιβλιογραφία που συγκεντρώνεται δείχνει ότι η πρώιμη εφηβεία συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο για ορισμένα χρόνια νοσήματα στην εφηβεία και αργότερα στη ζωή. Για παράδειγμα, επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι η πρόωρη εμμηναρχή συνδέεται ισχυρά με αυξημένο κίνδυνο διαβήτη τύπου 2 στην ενήλικη ζωή. Όμως, όπως επισημαίνει ο Πέρι, δεν είναι ξεκάθαρο αν η χρονική στιγμή της εφηβείας επηρεάζει τον διαβήτη, αν ένας επικείμενος διαβήτης επηρεάζει την έναρξη της εφηβείας ή αν, πιο πιθανό, ένας τρίτος παράγοντας όπως η παχυσαρκία επηρεάζει και τα 2.
Ο Πέρι προσπαθεί να ξεμπλέξει αυτές τις συσχετίσεις χρησιμοποιώντας τη μεντελιανή τυχαιοποίηση, μια επιδημιολογική μέθοδο που βοηθά να διαχωρίζεται το αίτιο από το αποτέλεσμα. Μια τέτοια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2017 ανέφερε ότι η πρώιμη εφηβεία προκαλεί αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του μαστού και καρκίνου του ενδομητρίου, ανεξάρτητα από τον δείκτη μάζας σώματος. Ένα μέρος της εξήγησης μπορεί να είναι ότι η πρώιμη εφηβεία αυξάνει τη συνολική διάρκεια έκθεσης μιας γυναίκας στα οιστρογόνα, κάτι που αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού.
Μελέτες δείχνουν επίσης ότι κορίτσια που μπαίνουν στην εφηβεία νωρίτερα από τις περισσότερες συνομήλικές τους έχουν αυξημένο κίνδυνο για μια σειρά από θέματα ψυχικής υγείας και συμπεριφοράς, όπως κατάθλιψη, άγχος, διατροφικές διαταραχές και κατάχρηση ουσιών. Αυτό θα μπορούσε να σχετίζεται με το ότι οι αναπαραγωγικές ορμόνες δρουν νωρίς σε βασικά συναισθηματικά και γνωστικά κέντρα του εγκεφάλου.
Ωστόσο, ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της βιβλιογραφίας δείχνει ότι η σύνδεση αυτή ίσως έχει περισσότερο να κάνει με το πώς αντιδρά το περιβάλλον στις αλλαγές του σώματος των παιδιών. Οι άνθρωποι συμπεριφέρονται διαφορετικά και αλληλεπιδρούν αλλιώς με κορίτσια που είναι ψηλότερα και έχουν εμφανή σημάδια εφηβείας, όπως ανάπτυξη του στήθους, εξήγησε η Ρόνα Κάρτερ, ψυχολόγος που μελετά την εφηβική ανάπτυξη στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν στο Αν Άρμπορ. Τα κορίτσια μπορεί να νιώθουν πίεση να φέρονται πιο ώριμα και ανεξάρτητα και να χάνουν μέρος της φροντίδας που προσφέρει η παιδική ηλικία. Και επειδή τα μαύρα κορίτσια αναπτύσσονται νωρίτερα, συχνά είναι τα πρώτα που το βιώνουν. Οι ενήλικες τα βλέπουν ως «λίγο μεγαλύτερα, λιγότερο αθώα, που δεν χρειάζονται υποστήριξη», ανέφερε η Κάρτερ.
Ένα θετικό κοινωνικό περιβάλλον, όμως, μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά απέναντι σε κάποιους κινδύνους της πρώιμης εφηβείας. Τον Ιούνιο, ομάδα από την Αυστραλία ανέφερε ότι παράγοντες όπως οικογενειακή στήριξη και αποδοχή, υποστηρικτικοί φίλοι και θετικό σχολικό κλίμα προέβλεπαν λιγότερη παραβατικότητα και κατάθλιψη στα κορίτσια που έμπαιναν νωρίς στην εφηβεία.
Η Κάρτερ θεωρεί ότι το να προετοιμάζονται τα παιδιά για την εφηβεία νωρίτερα και καλύτερα, μαζί με τις πιθανές αντιδράσεις που θα συναντήσουν, θα μπορούσε να τα θωρακίσει. «Υπάρχει πολλή προσμονική αγωνία γύρω από την εφηβεία. Τα κορίτσια δεν ξέρουν τι να περιμένουν και οι γονείς συχνά νιώθουν άβολα να μιλήσουν γι’ αυτό», ανέφερε. Έφτιαξε το Double Digits, ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης για την εφηβεία για μαύρα κορίτσια 9 έως 11 ετών. Προσφέρει πρακτικές πληροφορίες για προϊόντα περιόδου και υγιεινή και περιλαμβάνει συζητήσεις για τις προκαταλήψεις που μπορεί να βιώσουν. «Πώς μπορούμε να τις βοηθήσουμε να αναγνωρίζουν πότε μπορεί να τις αντιμετωπίζουν σαν να είναι μεγαλύτερες; Και πώς μπορούν να απαντούν;», ανέφερε η Κάρτερ, η οποία τρέχει το πρόγραμμα σε δημοτικό σχολείο στο Υψιλάντι του Μίσιγκαν από το 2018.
Υπάρχει και μια ιατρική επιλογή. Οι ενδοκρινολόγοι μερικές φορές χορηγούν ορμονικούς κατασταλτικούς παράγοντες, γνωστούς ως αναστολείς εφηβείας, σε παιδιά με πρόωρη εφηβεία. Ένας λόγος είναι ότι αυτά τα παιδιά μπορεί να σταματήσουν να ψηλώνουν νωρίτερα από το συνηθισμένο, ενώ μπορεί να δυσκολεύονται να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους και την πρακτική πλευρά της περιόδου. «Οι τουαλέτες στα δημοτικά δεν έχουν σερβιέτες», ανέφερε η Γκρίνσπαν. Η χρήση αναστολείων εφηβείας σε παιδιά με δυσφορία φύλου έχει προκαλέσει συζήτηση, όμως για ορισμένα παιδιά με πρόωρη εφηβεία η θεραπεία αυτή είναι ευρέως αποδεκτή από τους ειδικούς.
