Ο καρκίνος των ωοθηκών αποτελεί μία από τις πιο επιθετικές γυναικολογικές κακοήθειες, καθώς συχνά εντοπίζεται σε προχωρημένο στάδιο και μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλα σημεία του σώματος. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί στη θεραπεία, η μετάσταση εξακολουθεί να δυσκολεύει σημαντικά την αντιμετώπιση της νόσου.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, καταγράφηκαν 324.603 νέα περιστατικά καρκίνου των ωοθηκών το 2022, γεγονός που τον καθιστά τον 8ο συχνότερο καρκίνο στις γυναίκες. Η κατανόηση των μηχανισμών που επιτρέπουν στα καρκινικά κύτταρα να επιβιώνουν από τη θεραπεία και να εξαπλώνονται θεωρείται κρίσιμη για την ανάπτυξη αποτελεσματικότερων θεραπευτικών επιλογών.

Μία από τις συχνότερες θεραπείες για τον καρκίνο των ωοθηκών είναι η χημειοθεραπεία. Όμως, δεν καταφέρνει πάντοτε να εξαλείψει όλα τα καρκινικά κύτταρα. Έτσι, ο καρκίνος μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλα σημεία του σώματος, μια διαδικασία που ονομάζεται μετάσταση.

Πρόσφατα, ερευνητές από το Ινστιτούτο Wistar του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια θέλησαν να κατανοήσουν καλύτερα τους μηχανισμούς που ευθύνονται για τη μετάσταση του καρκίνου των ωοθηκών.

«Η χημειοθεραπεία εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις καλύτερες θεραπευτικές στρατηγικές για πολλές μορφές καρκίνου, μεταξύ των οποίων και ο καρκίνος των ωοθηκών. Δυστυχώς, ορισμένα καρκινικά κύτταρα μπορούν να επιβιώσουν από τη χημειοθεραπεία και να απελευθερώσουν ουσίες που επηρεάζουν την εξέλιξη του καρκίνου», εξήγησε στο Medical News Today η Katherine Aird, καθηγήτρια και συνεπικεφαλής του Προγράμματος Μοριακής και Κυτταρικής Ογκογένεσης στο Αντικαρκινικό Κέντρο Ellen and Ronald Caplan.

Η Aird είναι η κύρια συγγραφέας της νέας προκλινικής μελέτης, η οποία εξέτασε πώς τα καρκινικά κύτταρα των ωοθηκών που επιβιώνουν από τη χημειοθεραπεία καταφέρνουν να εξαπλωθούν στο σώμα.

Τα ευρήματα της μελέτης, τα οποία δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Nature Aging, στρέφουν την προσοχή σε έναν φαινομενικά απρόσμενο παράγοντα: τη φρουκτόζη.

Γιατί η χημειοθεραπεία δεν εμποδίζει πάντα την εξάπλωση του καρκίνου των ωοθηκών

Οι καρκίνοι του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος, όπως ο καρκίνος των ωοθηκών, «συχνά δεν προκαλούν συμπτώματα στα αρχικά τους στάδια ή εκδηλώνονται με ασαφή συμπτώματα, όπως φούσκωμα, πόνο στην περιοχή της πυέλου και γρήγορο κορεσμό. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί εύκολα να αποδοθούν σε άλλες συχνές παθήσεις», τόνισε η Ami Vaidya, συνεπικεφαλής του Τμήματος Γυναικολογικής Ογκολογίας στο Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Hackensack, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη.

Για τον λόγο αυτό, επισήμανε η Vaidya, «οι περισσότερες περιπτώσεις διαγιγνώσκονται σε προχωρημένο στάδιο, όταν ο καρκίνος έχει ήδη εξαπλωθεί».

Ο Nathan Goodyear, γιατρός ολιστικής ιατρικής με ειδίκευση στη μαιευτική και τη γυναικολογία και συνιδρυτής του Williams Cancer Institute, ο οποίος επίσης δεν συμμετείχε στη μελέτη, δήλωσε:

«Ο καρκίνος των ωοθηκών είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αντιμετωπιστεί, επειδή συχνά έχει αποκτήσει σε βιολογικό επίπεδο την ικανότητα να δίνει μεταστάσεις πολύ πριν εντοπιστεί κλινικά. Επιπλέον, στον ορώδη καρκίνο των ωοθηκών υψηλού βαθμού κακοήθειας, η μετάσταση συμβαίνει πολύ νωρίτερα από όσο θεωρούσαμε μέχρι σήμερα. Όταν ο καρκίνος έχει ήδη δώσει μεταστάσεις, τα καρκινικά κύτταρα που έχουν διασκορπιστεί μπορούν να παραμένουν αδρανή ή να πολλαπλασιάζονται με αργό ρυθμό, χωρίς να εντοπίζονται από τις εργαστηριακές και απεικονιστικές εξετάσεις που διαθέτουμε σήμερα».

Στη νέα μελέτη, οι ερευνητές εξήγησαν ότι η χημειοθεραπεία προκαλεί συχνά στα καρκινικά κύτταρα μια αντίδραση που ονομάζεται «κυτταρική γήρανση».

Όταν ένα κύτταρο γερνά, σταματά να διαιρείται και εισέρχεται κατά κάποιον τρόπο σε μια σταθερή κατάσταση, αλλά εξακολουθεί να είναι ζωντανό.

Προκύπτει, επομένως, το εξής ερώτημα: Εφόσον τα γερασμένα καρκινικά κύτταρα δεν διαιρούνται πλέον, πώς συνεχίζει ο καρκίνος να εξαπλώνεται στο σώμα;

Προηγούμενες έρευνες έδειξαν ότι η εξάπλωση του καρκίνου δεν οφείλεται πάντοτε στον άμεσο πολλαπλασιασμό αυτών των κυττάρων.

Αντίθετα, τα γερασμένα καρκινικά κύτταρα που επιβιώνουν από τη χημειοθεραπεία μπορούν να εκκρίνουν χημικά μόρια, τα οποία στέλνουν σήματα στα κύτταρα που βρίσκονται γύρω τους και προκαλούν συγκεκριμένες αντιδράσεις. Με αυτόν τον τρόπο, ο καρκίνος μπορεί να συνεχίσει να εξαπλώνεται.

Πώς μπορεί η φρουκτόζη να βοηθά στην εξάπλωση του καρκίνου των ωοθηκών

Με βάση αυτή την υπόθεση, η ερευνητική ομάδα του Ινστιτούτου Wistar συνέλεξε καρκινικά κύτταρα των ωοθηκών που είχαν εκτεθεί σε χημειοθεραπεία και είχαν επιβιώσει. Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέλεξαν τα μόρια που απελευθέρωναν αυτά τα κύτταρα και εξέθεσαν σε αυτά άλλα καρκινικά κύτταρα, προκειμένου να παρατηρήσουν πώς θα αντιδρούρούσαν.

Με τη χρήση ζωικών μοντέλων, επιβεβαίωσαν ότι ακόμη και η απλή έκθεση σε αυτά τα μόρια αύξανε την ικανότητα των καρκινικών κυττάρων να εξαπλωθούν.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι τα γερασμένα καρκινικά κύτταρα που είχαν επιβιώσει από τη χημειοθεραπεία απελευθέρωναν φρουκτόζη. Αυτή η θρεπτική ουσία φάνηκε να παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς έδινε στα υπόλοιπα καρκινικά κύτταρα το «σήμα» να πολλαπλασιαστούν.

«Ανακαλύψαμε ότι τα κύτταρα που επιβιώνουν από τη χημειοθεραπεία απελευθερώνουν φρουκτόζη, το ίδιο σάκχαρο που υπάρχει στα φρούτα και στο σιρόπι καλαμποκιού υψηλής περιεκτικότητας σε φρουκτόζη», είπε η Aird στο Medical News Today.

Η ίδια εξήγησε:

«Τα καρκινικά κύτταρα μπορούν να μεταβολίσουν αυτή τη φρουκτόζη με τρόπο που αυξάνει την ικανότητά τους να εξαπλωθούν, καθώς μειώνεται η κυτταρική 'κόλλα' που τα συγκρατεί ενωμένα».

Όπως διαπίστωσαν οι ερευνητές, αυτή η «κυτταρική κόλλα» είναι η χοληστερίνη. Σύμφωνα με τις αναλύσεις τους, όταν η φρουκτόζη φτάνει στα άλλα καρκινικά κύτταρα και τους μεταφέρει το συγκεκριμένο σήμα, μειώνει την παραγωγή χοληστερίνης.

Η έλλειψη χοληστερίνης βοηθά τα καρκινικά κύτταρα να εξαπλωθούν ταχύτερα. Ουσιαστικά, η χοληστερίνη συγκρατεί τις ομάδες των κυττάρων ενωμένες. Όταν τα επίπεδά της μειώνονται, τα κύτταρα μπορούν να αποκολληθούν και να εξαπλωθούν.

Μπορεί να παίζει ρόλο μια διατροφή πλούσια σε ζάχαρη;

Η ερευνητική ομάδα έκανε ακόμη μία διαπίστωση: «Μια διατροφή πλούσια σε φρουκτόζη ήταν από μόνη της αρκετή για να αυξήσει την εξάπλωση του καρκίνου», τόνισε η Aird.

Η υψηλή πρόσληψη φρουκτόζης μέσω της διατροφής, για παράδειγμα από ζαχαρούχα ροφήματα, φάνηκε να επιταχύνει την εξάπλωση του καρκίνου ακόμη και χωρίς να έχει προηγηθεί χημειοθεραπεία.

Οι ερευνητές δεν έχουν επιβεβαιώσει σε ποιον βαθμό οι διατροφικές επιλογές μπορούν να επηρεάσουν την εξάπλωση του καρκίνου των ωοθηκών. Εντούτοις, το εύρημα αυτό φαίνεται να υποστηρίζει την ανάγκη για προσοχή και για την υιοθέτηση μιας υγιεινής διατροφής με λιγότερη ζάχαρη.

«Η μελέτη μας μπορεί να έχει πολλές πιθανές προεκτάσεις. Ωστόσο, πρόκειται για προκλινική έρευνα και κανένα από τα ευρήματά μας δεν έχει επιβεβαιωθεί ακόμη σε ανθρώπους», επισήμανε η Aird.

«Η πρώτη πιθανή προέκταση είναι ότι η χημειοθεραπεία μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να χορηγούμε χημειοθεραπεία στους ασθενείς. Πρέπει, όμως, να μάθουμε περισσότερα για αυτές τις αρνητικές επιδράσεις, ώστε να μπορέσουμε να τις αποτρέψουμε», επισήμανε.

«Η δεύτερη είναι ότι μια διατροφή πλούσια σε φρουκτόζη θα μπορούσε να συνδέεται με χειρότερη έκβαση του καρκίνου. Τέλος, διαπιστώσαμε ότι τα καρκινικά κύτταρα μεταβολίζουν τη φρουκτόζη με τρόπο που μειώνει τη χοληστερίνη. Αυτό θα μπορούσε ενδεχομένως να έχει επιπτώσεις για τους ασθενείς που λαμβάνουν στατίνες, δηλαδή φάρμακα που μειώνουν τη χοληστερίνη».

«Όλα αυτά πρέπει να μελετηθούν περαιτέρω προτού μπορέσουμε να καταλήξουμε σε οριστικά συμπεράσματα για τη φροντίδα των ασθενών με καρκίνο των ωοθηκών», προειδοποίησε η συγγραφέας της μελέτης.

Αλλάζουν όσα γνωρίζουμε για τη φρουκτόζη;

Ο Goodyear σχολίασε επίσης τον τρόπο με τον οποίο η μελέτη αλλάζει την οπτική των ειδικών σχετικά με τη φρουκτόζη και τον πιθανό ρόλο της στην υγεία.

«Σε αυτή τη μελέτη, οι συγγραφείς έδειξαν ότι η φρουκτόζη βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται η κυτταρική γήρανση που προκαλείται από τη χημειοθεραπεία και η μετάσταση», υπογράμμισε.

«Η φρουκτόζη είναι κυρίως γνωστή ως ένα από τα συστατικά που συνδέθηκαν με την ταχεία εξάπλωση των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων μετά τη δεκαετία του 1970, λόγω της ευρείας χρήσης σιροπιού καλαμποκιού υψηλής περιεκτικότητας σε φρουκτόζη», πρόσθεσε ο Goodyear. «Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, η φρουκτόζη δεν παρουσιάζεται ως παράγοντας που αναπρογραμματίζει το μικροβίωμα, ως ρυθμιστής του ανοσοποιητικού συστήματος ή απλώς ως κάτι “κακό”».

«Η μελέτη παρουσιάζει τη φρουκτόζη ως το καύσιμο που προωθεί τη μεταστατική διασπορά. Αυτό συμβαίνει μέσω του μεταβολικού αναπρογραμματισμού των γερασμένων κυττάρων που προκαλεί η χημειοθεραπεία, ο οποίος επιτρέπει στα γειτονικά καρκινικά κύτταρα να εκμεταλλευτούν άλλα καρκινικά κύτταρα», τόνισε.

«Αυτά τα ευρήματα πρέπει να μας κάνουν να σταθούμε και να σκεφτούμε σοβαρά. Εάν η χημειοθεραπεία δημιουργεί τις συνθήκες που επιτρέπουν στα καρκινικά κύτταρα να αξιοποιήσουν τη φρουκτόζη για να δώσουν μεταστάσεις, τότε η ταυτόχρονη αύξηση της διαθέσιμης φρουκτόζης θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά τον κίνδυνο μετάστασης. Αξίζει να σημειωθεί ότι υπάρχει η αντίληψη πως η διατροφή δεν έχει σημασία κατά τη συμβατική θεραπεία του καρκίνου. Από την άλλη, σε πολλά κέντρα χημειοθεραπείας προσφέρονται υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, όπως σοκολάτες, αρτοσκευάσματα και αναψυκτικά. Με αυτόν τον τρόπο αυξάνεται η διαθεσιμότητα του μεταβολικού παράγοντα που μπορεί να αξιοποιήσει αυτό το αναπρογραμματισμένο κυτταρικό περιβάλλον. Οι συγγραφείς της μελέτης αντικρούουν άμεσα αυτές τις παρωχημένες απόψεις, παρουσιάζοντας τους μηχανισμούς που εμπλέκονται».

Μια διαφορετική οπτική για τη χημειοθεραπεία στον καρκίνο των ωοθηκών

«Τα ευρήματα της νέας μελέτης αλλάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη μετάσταση του καρκίνου», ανέφερε η Vaidya, χαρακτηρίζοντας τον ρόλο της φρουκτόζης στη μετάσταση ως «το πιο εντυπωσιακό εύρημα».

Σύμφωνα με την ίδια, η μελέτη ανοίγει σημαντικές νέες κατευθύνσεις για την έρευνα γύρω από τη θεραπεία του καρκίνου των ωοθηκών. Πάντως, απαιτείται ακόμη πολύς δρόμος μέχρι να επιβεβαιωθούν τα ευρήματα:

«Αυτή η κρίσιμη σύνδεση ανάμεσα στην αντοχή στη χημειοθεραπεία και τη μετάσταση ανοίγει νέες και πολλά υποσχόμενες κατευθύνσεις για την ανάπτυξη θεραπειών. Σε αυτές θα μπορούσαν ενδεχομένως να περιλαμβάνονται διατροφικές παρεμβάσεις ή φάρμακα που στοχεύουν ειδικά αυτή την οδό της φρουκτόζης και της χοληστερίνης. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι ο συγκεκριμένος μηχανισμός μπορεί να αφορά και άλλους καρκίνους της κοιλιακής χώρας, ενώ θέτουν ερωτήματα σχετικά με την αλληλεπίδρασή του με φάρμακα που χρησιμοποιούνται ευρέως, όπως οι στατίνες. Είναι σημαντικό, όμως, να θυμόμαστε ότι πρόκειται για προκλινικά ευρήματα. Πρέπει να επιβεβαιωθούν σε μελέτες με ανθρώπους προτού εξεταστεί οποιαδήποτε κλινική εφαρμογή».

Ο Goodyear εξήγησε επίσης στο Medical News Today ότι «η συγκεκριμένη μελέτη είναι σημαντική, επειδή μας απομακρύνει από την αντίληψη ότι η χημειοθεραπεία είναι απλώς μια θεραπεία που σκοτώνει τον όγκο. Δείχνει ότι πρόκειται για μια θεραπεία που μεταβάλλει επίσης τη βιολογική λειτουργία των κυττάρων που επιβιώνουν».

Κατά την άποψή του, «μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της μελέτης είναι ότι ο κύριος παράγοντας που προκαλεί τις μεταστάσεις μετά τον μεταβολικό αναπρογραμματισμό είναι ο μεταβολισμός και όχι τα γονίδια».

Στο επόμενο στάδιο της έρευνας, η Aird και οι συνεργάτες της θέλουν «να βρουν έναν τρόπο να μειώσουν την παραγωγή φρουκτόζης από τα κύτταρα που επιβιώνουν από τη χημειοθεραπεία», όπως εξήγησε στο Medical News Today.

Τι συμβουλεύουν οι ειδικοί για τον καρκίνο των ωοθηκών και την πρόληψη των μεταστάσεων

«Παρότι αυτή η πρόσφατη ανακάλυψη αποτελεί ένα σημαντικό επιστημονικό βήμα και μπορεί στο μέλλον να οδηγήσει σε αποτελεσματικότερες θεραπείες, οι ασθενείς θα πρέπει να εξακολουθήσουν να απευθύνονται στην ογκολογική ομάδα τους για όλες τις αποφάσεις που αφορούν την υγεία και τη θεραπεία τους», συνέστησε η Vaidya.

«Όσον αφορά την πρόληψη του καρκίνου των ωοθηκών, δεν υπάρχει κάποια μέθοδος που να προσφέρει πλήρη προστασία. Ωστόσο, παράγοντες όπως η χρήση αντισυλληπτικών χαπιών, η εγκυμοσύνη και η διατήρηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο», επισήμανε.

«Η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, η τακτική σωματική δραστηριότητα, η διακοπή του καπνίσματος και η υιοθέτηση ενός διατροφικού προτύπου που βασίζεται σε μη επεξεργασμένα τρόφιμα και είναι πλούσιο σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης και υγιεινά λιπαρά μπορούν επίσης να συμβάλουν στην πρόληψη. Παράλληλα, είναι σημαντικό να περιορίζετε ή, ακόμη καλύτερα, να αποφεύγετε εντελώς τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα», πρόσθεσε ο Goodyear.