Πιθανότατα το έχετε ακούσει από παιδιά: Εάν σάς τσιμπήσει κουνούπι και νιώθετε φαγούρα, δεν πρέπει να ξύνετε το τσίμπημα ή το εξάνθημα, γιατί θα το κάνετε χειρότερο.
Γιατί, όμως, κάτι που προσφέρει τόσο άμεση ανακούφιση μπορεί τελικά να κάνει κακό;
Πώς το ξύσιμο επηρεάζει το δέρμα σε κυτταρικό επίπεδο
Ο Daniel Kaplan, δερματολόγος στο Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, του οποίου το εργαστήριο μελετά τις ανοσολογικές αντιδράσεις στο δέρμα, εξέταζε έναν συνηθισμένο τύπο φαγούρας, την αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, που προκαλείται από ερεθιστικές ουσίες όπως ο δηλητηριώδης κισσός ή το νικέλιο στα κοσμήματα.
Η ερευνητική ομάδα του Kaplan έβαλε στα αυτιά ποντικιών μια ερεθιστική ουσία που προκαλεί εξάνθημα. Τα φυσιολογικά ποντίκια ξύνονταν και φλεγμονώδη κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος έσπευδαν στο σημείο, αυξάνοντας το πρήξιμο. Το εξάνθημα ήταν πολύ πιο ήπιο σε ποντίκια που είχαν εκτραφεί με ελαττωματικά νευρικά κύτταρα ανίχνευσης της φαγούρας. Ήταν, όμως, πράγματι το ξύσιμο αυτό που έκανε τη διαφορά;
Την απάντηση έδωσαν φυσιολογικά ποντίκια στα οποία τοποθετήθηκαν κολάρα σαν τα κτηνιατρικά «κολάρα προστασίας», ώστε να νιώθουν φαγούρα αλλά να μην μπορούν να ξυστούν. Και αυτά εμφάνισαν πολύ λιγότερο πρήξιμο και λιγότερα φλεγμονώδη κύτταρα.
Ο Kaplan ανέφερε ότι τα στοιχεία αυτά συμφωνούν με την καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων: το ξύσιμο πράγματι μπορεί να κάνει τα πράγματα χειρότερα.
Αν αγνοήσετε ένα τσίμπημα κουνουπιού, η φαγούρα «φεύγει σε 5 ή 10 λεπτά για τους περισσότερους ανθρώπους», ανέφερε. «Αλλά αν αρχίσετε να το ξύνετε, γίνεται φίλος σας για μία εβδομάδα», καθώς προκαλεί όλο και περισσότερη φαγούρα και φλεγμονή.
Για να κατανοήσει τι συνέβαινε στο δέρμα, η ομάδα του Kaplan εξέτασε πιο προσεκτικά τα μαστοκύτταρα, κύτταρα που ανήκουν στους πρώτους «ανταποκριτές» του ανοσοποιητικού συστήματος. Όταν ενεργοποιούνται, απελευθερώνουν ουσίες που μπορούν να βοηθήσουν στην καταπολέμηση μικροβίων ή τοξινών ή, μέσω μιας ουσίας που ονομάζεται ισταμίνη, να προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις με φαγούρα.
Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και χρόνια ότι τα αλλεργιογόνα μπορούν να ενεργοποιήσουν τα μαστοκύτταρα. Όμως τα μαστοκύτταρα μπορούν να ενεργοποιηθούν και από άλλα σήματα, μεταξύ των οποίων και ο πόνος. Και όταν ξυνόμαστε, «τείνουμε να ξυνόμαστε μέχρι να αρχίσει να πονάει», επισήμανε ο Kaplan.
Τα νευρικά κύτταρα που ανιχνεύουν τον πόνο απελευθερώνουν έναν χημικό αγγελιοφόρο που ονομάζεται ουσία P. Στα ευρήματα της μελέτης, η ομάδα του Kaplan ανέφερε ότι η ουσία P μπορεί να ενεργοποιήσει τα μαστοκύτταρα μέσω διαφορετικής μοριακής οδού από εκείνη που χρησιμοποιούν τα αλλεργιογόνα. Αυτό το διπλό πλήγμα εξηγεί γιατί το ξύσιμο επιδεινώνει ακόμη περισσότερο τη φλεγμονή σε εξανθήματα ή τσιμπήματα που προκαλούν φαγούρα.
Τότε γιατί το ξύσιμο προκαλεί ευχάριστη αίσθηση;
Όταν βιώνουμε πόνο, όπως όταν ακουμπάμε μια καυτή εστία, μαθαίνουμε να μην το επαναλάβουμε. Η ανακούφιση από ένα καλό ξύσιμο, όμως, από εξελικτική άποψη, λειτουργεί ως θετική ανατροφοδότηση. Γιατί;
Μια παλιά θεωρία υποστηρίζει ότι το ξύσιμο μπορεί να βοηθά τους οργανισμούς να απομακρύνουν παράσιτα, όπως ψύλλους ή ακάρεα. Ο Kaplan ενδιαφέρθηκε επίσης για ευρήματα άλλων εργαστηρίων, σύμφωνα με τα οποία τα μαστοκύτταρα μπορούσαν να αμυνθούν απέναντι σε έναν κοινό τύπο βακτηρίου του δέρματος, τον Staphylococcus aureus. Έτσι, η ομάδα του μόλυνε ποντίκια και στη συνέχεια επανέλαβε το πείραμα με τα κολάρα προστασίας. Πράγματι, τα ποντίκια που ξύστηκαν είχαν χαμηλότερα επίπεδα αυτού του μικροβίου στα αυτιά τους, πιθανώς λόγω της επιπλέον φλεγμονής ή κάποιας άλλης ουσίας που σχετίζεται με τα μαστοκύτταρα.
Αυτό το πιθανό όφελος, όμως, δεν είναι αρκετό για να αλλάξει τις ιατρικές συστάσεις.
«Τελικά, το ξύσιμο είναι επιβλαβές», τόνισε ο Kaplan. «Θα πρέπει να αποφεύγετε το ξύσιμο», ανέφερε, αν και αναγνώρισε ότι αυτό «είναι πιο εύκολο στα λόγια παρά στην πράξη».
Πώς να αντιμετωπίσετε μια ήπια φαγούρα
Η αντιμετώπιση της φαγούρας εξαρτάται από την αιτία της, ενώ υπάρχει ανάγκη για καλύτερες θεραπείες. Προς το παρόν, τα αντιισταμινικά και ορισμένα άλλα φάρμακα για την κνίδωση μπορούν να μειώσουν μέρος της φαγούρας που προκαλείται από τα μαστοκύτταρα. Φαρμακευτικές εταιρείες δοκιμάζουν και άλλες προσεγγίσεις, τους λεγόμενους αναστολείς MRGPRX2, που στοχεύουν την οδό την οποία η ομάδα του Kaplan συνέδεσε με το ξύσιμο. Ο Kaplan ελπίζει ότι η καλύτερη κατανόηση αυτής της οδού θα μπορούσε τελικά να βοηθήσει σε δερματικές παθήσεις όπως το χρόνιο έκζεμα.
Για τη φαγούρα του καλοκαιριού από τσιμπήματα εντόμων, δηλητηριώδη κισσό και άλλους τύπους δερματίτιδας εξ επαφής, οι δερματολόγοι συνιστούν προϊόντα κατά της φαγούρας, όπως κρέμα υδροκορτιζόνης, λοσιόν καλαμίνης ή μπάνια με βρώμη.
Ο Kaplan πρότεινε και ένα ακόμη κόλπο: Οι κρέμες που περιέχουν μενθόλη μπορούν προσωρινά να «ξεγελάσουν» το δέρμα ώστε να αισθάνεται κρύο αντί για φαγούρα, για αρκετό χρόνο ώστε, «αν δεν ξυστείτε, να σπάσετε αυτόν τον κύκλο φαγούρας και ξυσίματος», ανέφερε.
