Μια νέα μελέτη διαπίστωσε ότι οι γυναίκες που μπαίνουν νωρίτερα στην εμμηνόπαυση τείνουν να παρουσιάζουν ταχύτερη έκπτωση της μνήμης και μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν νόσο Αλτσχάιμερ αργότερα στη ζωή τους.
Η έρευνα, η οποία δημοσιεύθηκε στο JAMA Network Open, παρέχει επιπρόσθετα στοιχεία ότι η εμμηνόπαυση σε μικρότερη ηλικία συνδέεται με ταχύτερες δομικές αλλαγές στον εγκέφαλο δεκαετίες αργότερα. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ηλικία στην οποία μια γυναίκα σταματά να έχει περίοδο θα μπορούσε να αποτελεί έναν πρώιμο δείκτη για τη μακροπρόθεσμη υγεία του εγκεφάλου της.
Γυναίκες, εμμηνόπαυση και νόσος Αλτσχάιμερ
Η εμμηνόπαυση αποτελεί μια σημαντική βιολογική μετάβαση, κατά την οποία η έμμηνος ρύση σταματά και οι ωοθήκες παύουν να παράγουν ορμόνες, όπως τα οιστρογόνα, με τον ίδιο τακτικό κύκλο. Η μείωση των οιστρογόνων θεωρείται ότι επηρεάζει την υγεία του εγκεφάλου, καθώς η ορμόνη αυτή συμβάλλει στη λειτουργία των εγκεφαλικών κυττάρων, στη διατήρηση της υγείας των αιμοφόρων αγγείων και στην προστασία από τη φλεγμονή.
Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι μια προοδευτική νόσος του εγκεφάλου που καταστρέφει σταδιακά τη μνήμη και την ικανότητα σκέψης. Οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν νόσο Αλτσχάιμερ στη διάρκεια της ζωής τους σε σχέση με τους άνδρες, ακόμη και όταν λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι κατά μέσο όρο ζουν περισσότερο.
Όσον αφορά τη σχέση του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος με τον κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ, τα δεδομένα είναι περίπλοκα.
Μελέτη του 2014 διαπίστωσε ότι οι γυναίκες που είχαν υποβληθεί σε χειρουργική αφαίρεση των ωοθηκών σε μικρότερη ηλικία εμφάνισαν αργότερα στη ζωή τους ταχύτερη γνωστική έκπτωση και περισσότερες εγκεφαλικές αλλοιώσεις που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Στη συνέχεια, μελέτη του 2012 έδειξε ότι η χειρουργική αφαίρεση της μίας ή και των δύο ωοθηκών συνδέεται με ολοένα μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας όσο μικρότερη είναι η ηλικία κατά την επέμβαση.
Οι επιπτώσεις αυτές στις γνωστικές λειτουργίες φαίνεται να συνοδεύονται και από σωματικές αλλαγές στον εγκέφαλο. Ανασκόπηση του 2023, η οποία συγκέντρωσε μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου, έδειξε ότι η εμμηνόπαυση συνδέεται με μετρήσιμη συρρίκνωση σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι καθοριστικές για τη μνήμη και τη σκέψη.
Το εύρημα αυτό συμφωνεί με έρευνα που παρουσίασε το PsyPost πρόσφατα, σύμφωνα με την οποία οι μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες έχουν μικρότερο όγκο φαιάς ουσίας σε σημαντικές περιοχές του εγκεφάλου σε σύγκριση με τις γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση. Η φαιά ουσία είναι ο εγκεφαλικός ιστός που αποτελείται κυρίως από σώματα νευρικών κυττάρων και συνάψεις και παίζει βασικό ρόλο στην επεξεργασία των πληροφοριών.
Πώς έγινε η μελέτη
Με βάση τα παραπάνω τα δεδομένα, ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τη Riley Bove, καθηγήτρια κλινικής νευρολογίας στο UCSF MS and Neuroinflammation Center, θέλησε να εξετάσει σε βάθος χρόνου τον ρυθμό συρρίκνωσης του εγκεφάλου και την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ τόσο στη φυσική όσο και στη χειρουργική εμμηνόπαυση. Στόχος ήταν να διαπιστωθεί αν η ηλικία στην οποία μια γυναίκα μπαίνει στην εμμηνόπαυση επηρεάζει τη δομή του εγκεφάλου της δεκαετίες αργότερα.
Για να διερευνήσουν αυτά τα ερωτήματα, οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από 2.603 γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας που συμμετείχαν σε δύο μακροχρόνια ερευνητικά προγράμματα, το Religious Orders Study και το Rush Memory and Aging Project. Οι γυναίκες είχαν μέση ηλικία 78 ετών όταν εντάχθηκαν στις μελέτες και εκείνη την περίοδο δεν είχαν διαγνωστεί με άνοια. Οι ερευνητές τις παρακολούθησαν για έως και 18 χρόνια και τις αξιολογούσαν κάθε χρόνο με μια σειρά τεστ γνωστικών λειτουργιών, τα οποία μετρούσαν μεταξύ άλλων τη μνήμη και την ταχύτητα σκέψης.
Η ομάδα συνέλεξε επίσης πληροφορίες που έδωσαν οι ίδιες οι γυναίκες για το αναπαραγωγικό τους ιστορικό, όπως την ηλικία στην οποία είχαν την πρώτη τους περίοδο και την ηλικία στην οποία σταμάτησαν να έχουν περίοδο. Με βάση αυτά τα στοιχεία, οι συγγραφείς υπολόγισαν την αναπαραγωγική διάρκεια ζωής κάθε συμμετέχουσας, δηλαδή τον συνολικό αριθμό ετών από την πρώτη έως την τελευταία περίοδο. Οι γυναίκες ρωτήθηκαν, επιπλέον, αν είχαν περάσει φυσικά στην εμμηνόπαυση ή αν αυτή είχε προκληθεί χειρουργικά.
Εκτός από τα τεστ γνωστικών λειτουργιών, η μελέτη περιλάμβανε και νεκροτομές εγκεφάλου σε 1.287 γυναίκες που πέθαναν κατά τη διάρκεια της ερευνητικής περιόδου, ώστε οι παθολογοανατόμοι να αναζητήσουν σωματικά σημάδια της νόσου Αλτσχάιμερ. Παράλληλα, μια υποομάδα 774 γυναικών υποβαλλόταν σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου κάθε δύο χρόνια. Οι εξετάσεις αυτές επέτρεψαν στους ερευνητές να μετρούν τις μεταβολές στον συνολικό όγκο του εγκεφάλου και να παρακολουθούν τη συσσώρευση υπερεντάσεων της λευκής ουσίας. Πρόκειται για περιοχές που εμφανίζονται ως φωτεινά σημεία στη μαγνητική τομογραφία και υποδηλώνουν βλάβη στη λευκή ουσία του εγκεφάλου, η οποία λειτουργεί ως δίκτυο επικοινωνίας ανάμεσα στις διαφορετικές περιοχές του.
Οι γυναίκες που εμφάνισαν εμμηνόπαυση νωρίτερα είχαν χειρότερες επιδόσεις σε τεστ μνήμης
Τα ευρήματα έδειξαν ότι η εμμηνόπαυση σε μικρότερη ηλικία συνδέεται με ταχύτερη έκπτωση των γενικών γνωστικών ικανοτήτων, αλλά και με ταχύτερη επιδείνωση της επεισοδιακής μνήμης, δηλαδή της ικανότητας να θυμάστε συγκεκριμένα γεγονότα του παρελθόντος. Οι γυναίκες που είχαν μπει νωρίτερα στην εμμηνόπαυση διαγνώστηκαν παράλληλα και με νόσο Αλτσχάιμερ σε μικρότερη ηλικία. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τα μοντέλα των ερευνητών, μια γυναίκα που μπήκε στην εμμηνόπαυση 10 χρόνια νωρίτερα από μια άλλη θα μπορούσε να έχει σχεδόν δύο λιγότερα χρόνια ζωής χωρίς νόσο Αλτσχάιμερ σε μεγαλύτερη ηλικία.
Όταν οι ερευνητές εξέτασαν χωριστά τα δεδομένα ανάλογα με τον τύπο της εμμηνόπαυσης, διαπίστωσαν ότι η σύνδεση με τη γνωστική έκπτωση και την διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ σε μικρότερη ηλικία ήταν ισχυρότερη στις γυναίκες που είχαν υποβληθεί σε χειρουργική εμμηνόπαυση. Η χειρουργική εμμηνόπαυση προκαλείται από την αφαίρεση των ωοθηκών και οδηγεί σε απότομη και μεγάλη πτώση των ορμονικών επιπέδων, σε αντίθεση με τη σταδιακή μείωση που συμβαίνει στη φυσική εμμηνόπαυση.
«Διαπιστώσαμε ότι με την πάροδο του χρόνου οι γυναίκες που είχαν μπει νωρίτερα στην εμμηνόπαυση παρουσίαζαν ταχύτερη επιδείνωση των γνωστικών λειτουργιών, εμφάνιζαν νωρίτερα νόσο Αλτσχάιμερ και είχαν περισσότερες βλάβες στη λευκή ουσία του εγκεφάλου σε σύγκριση με τις γυναίκες που μπήκαν αργότερα στην εμμηνόπαυση», επισήμανε η Bove. «Αυτό δείχνει ότι η μεγαλύτερη έκθεση στις αναπαραγωγικές ορμόνες κατά τα αναπαραγωγικά χρόνια, δηλαδή η εμμηνόπαυση σε μεγαλύτερη ηλικία, θα μπορούσε να συμβάλλει στη μακροπρόθεσμη διατήρηση της υγείας του εγκεφάλου».
Οι ερευνητές αιφνιδιάστηκαν ιδιαίτερα από το γεγονός ότι η σύνδεση ανάμεσα στην εμμηνόπαυση και την υγεία του εγκεφάλου παρέμενε ανιχνεύσιμη τόσο πολύ αργότερα, συχνά αρκετές δεκαετίες μετά την τελευταία περίοδο των γυναικών.
Ωστόσο, τα δεδομένα από τις μαγνητικές τομογραφίες έδωσαν μια ελαφρώς διαφορετική εικόνα όσον αφορά τις ίδιες τις δομές του εγκεφάλου. Η πρώιμη εμμηνόπαυση συνδέθηκε μόνο σε μικρό βαθμό με τη συνολική απώλεια όγκου του εγκεφάλου, αλλά συσχετίστηκε έντονα με αγγειακές βλάβες στις γυναίκες που είχαν περάσει φυσικά στην εμμηνόπαυση. Συγκεκριμένα, όσες είχαν φυσική εμμηνόπαυση σε μικρότερη ηλικία εμφάνισαν πολύ ταχύτερη συσσώρευση υπερεντάσεων της λευκής ουσίας. Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι μια γυναίκα που μπήκε φυσικά στην εμμηνόπαυση μόλις 5 χρόνια νωρίτερα από μια κατά τα άλλα αντίστοιχη συνομήλική της θα συσσώρευε μέσα σε μία δεκαετία περίπου 15% περισσότερες βλάβες στη λευκή ουσία. Η συγκεκριμένη αλλαγή δεν παρατηρήθηκε στις γυναίκες με χειρουργική εμμηνόπαυση.
Η Maria Pia Campagna, μεταδιδακτορική υπότροφος νευρολογίας στο UCSF και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, τόνισε ότι τα ευρήματα αυτά εκφράζουν μέσους όρους σε μια μεγάλη ομάδα γυναικών και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να προβλέψουν τι θα συμβεί σε ένα συγκεκριμένο άτομο. «Η διαφορά στον συνολικό όγκο του εγκεφάλου ήταν τόσο μικρή, ώστε ήταν χαμηλότερη ακόμη και από αυτό που συνήθως χαρακτηρίζουμε ως μικρή επίδραση», τόνισε η Campagna. Όμως, στάθηκε ιδιαίτερα στην πολυετή μεταβατική περίοδο πριν από την εμμηνόπαυση, όταν τα επίπεδα των ορμονών αρχίζουν να παρουσιάζουν διακυμάνσεις, δηλαδή στην περιεμμηνόπαυση. «Το πιο έντονο εύρημα στη λευκή ουσία αποτελεί μια ευκαιρία παρέμβασης κατά την περιεμμηνόπαυση, επειδή αντανακλά την υγεία των μικρών αιμοφόρων αγγείων, η οποία συγκαταλέγεται στους παράγοντες που επηρεάζουν τη γήρανση του εγκεφάλου και μπορούν να τροποποιηθούν σε μεγαλύτερο βαθμό», πρόσθεσε η Campagna.
Η μελέτη εξέτασε την αναπαραγωγική διάρκεια ζωής ως έναν επιπλέον δείκτη της μακροχρόνιας έκθεσης στις ορμόνες. Σε συμφωνία με τα βασικά αποτελέσματα, οι γυναίκες με μικρότερη αναπαραγωγική διάρκεια ζωής έτειναν να παρουσιάζουν ταχύτερη γνωστική έκπτωση και να εμφανίζουν νωρίτερα νόσο Αλτσχάιμερ. Τα ευρήματα συμφωνούν με έρευνα που παρουσίασε το PsyPost νωρίτερα φέτος, σύμφωνα με την οποία η μεγαλύτερη συνολική έκθεση στα οιστρογόνα κατά τη διάρκεια της ζωής συνδέεται γενικά με καλύτερες γνωστικές επιδόσεις και μικρότερο κίνδυνο άνοιας.
Όπως σε κάθε έρευνα, υπάρχουν ορισμένοι περιορισμοί που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Η μελέτη βασίζεται σε δεδομένα παρατήρησης. Αυτό σημαίνει ότι δείχνει πως υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στην ηλικία της εμμηνόπαυσης και τη γήρανση του εγκεφάλου, αλλά δεν μπορεί να αποδείξει ότι η πρώιμη εμμηνόπαυση προκαλεί άμεσα αυτές τις αρνητικές επιπτώσεις. Είναι πιθανό η πρώιμη φυσική εμμηνόπαυση να αποτελεί απλώς ένδειξη μιας γενικότερης και ταχύτερης διαδικασίας γήρανσης του οργανισμού, η οποία επηρεάζει παράλληλα και τον εγκέφαλο. Οι ερευνητές σημείωσαν ότι τα ισχυρότερα ευρήματα στις γνωστικές λειτουργίες των γυναικών με χειρουργική εμμηνόπαυση ενισχύουν σε κάποιο βαθμό το ενδεχόμενο άμεσης επίδρασης των ορμονών, καθώς η χειρουργική επέμβαση διακόπτει απότομα την παραγωγή τους ανεξάρτητα από τη φυσική πορεία γήρανσης του σώματος.
«Ένα σημαντικό ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι αν η ορμονική θεραπεία της εμμηνόπαυσης μπορεί να προστατεύσει από τη γήρανση του εγκεφάλου», επισήμανε η Bove. Αν και οι μελέτες παρατήρησης δείχνουν ότι ενδέχεται να έχει προστατευτική δράση, σημείωσε ότι είναι επίσης πιθανό οι γυναίκες με καλύτερη υγεία να είναι απλώς πιθανότερο να ξεκινήσουν αυτή τη θεραπεία. «Οι παρεμβατικές μελέτες υψηλότερης ποιότητας, οι οποίες μπορούν να περιορίσουν τις μεροληψίες που υπάρχουν στις μελέτες παρατήρησης, δεν έχουν δείξει ότι πράγματι προστατεύει, αλλά ίσως οι γυναίκες να μην έχουν παρακολουθηθεί ακόμη για αρκετό χρονικό διάστημα».
Ένας ακόμη περιορισμός είναι ότι η μελέτη βασίστηκε στις αναμνήσεις των συμμετεχουσών σχετικά με την ηλικία στην οποία είχαν την πρώτη και την τελευταία περίοδό τους. Αν και τέτοιες πληροφορίες θεωρούνται γενικά αξιόπιστες, η ανθρώπινη μνήμη δεν είναι αλάνθαστη και μικρά λάθη στην ανάκληση θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα δεδομένα. Ταυτόχρονα ερευνητές δεν είχαν πλήρη στοιχεία για άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τη συνολική έκθεση μιας γυναίκας στις ορμόνες κατά τη διάρκεια της ζωής της, όπως οι εγκυμοσύνες, ο θηλασμός και η χρήση αντισυλληπτικών χαπιών.
Πάνω από όλα, οι ερευνητές θέλουν τα ευρήματά τους να ενθαρρύνουν τις γυναίκες να φροντίζουν προληπτικά την υγεία τους. «Η μελέτη αυτή δεν έχει σκοπό να ανησυχήσει τις γυναίκες. Η πλειονότητα των γυναικών περνά την εμμηνόπαυση και διατηρεί την υγεία του εγκεφάλου της σε όλη τη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο της ζωής της», ανέφερε η Bove. «Αντί να προκαλέσουμε ανησυχία, θα θέλαμε να ενθαρρύνουμε τις γυναίκες να αντιμετωπίζουν την περιεμμηνόπαυση ως ένα παράθυρο ευκαιρίας. Ως μια ευκαιρία να αξιολογήσουν προσεκτικά τους παράγοντες κινδύνου για τη γήρανση του εγκεφάλου και να εξατομικεύσουν τη φροντίδα και τις παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη διατήρηση της υγείας του εγκεφάλου σε βάθος χρόνου, όπως η μελέτη ύπνου, η διαχείριση της διάθεσης, ένα πρόγραμμα άσκησης και η αντιμετώπιση της υψηλής αρτηριακής πίεσης».
Όσον αφορά τα επόμενα βήματα, η Bove τόνισε ότι η ομάδα ελπίζει «να υπάρξει πιο στοχευμένη επιστημονική διερεύνηση των μηχανισμών, αλλά και πιο συγκεκριμένη εφαρμογή στην κλινική πράξη όσων ήδη γνωρίζουμε». Σημείωσε ότι η συνάδελφός της Aleksandra Pikula εργάζεται ήδη ενεργά προς αυτή την κατεύθυνση. Η έρευνα εντάσσεται παράλληλα σε έναν ευρύτερο οδικό χάρτη που δημοσίευσαν πρόσφατα οι ερευνητές και ο οποίος «ζητά να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην έρευνα και τη φροντίδα γύρω από την εμμηνόπαυση και την υγεία του εγκεφάλου», πρόσθεσε η Bove. «Αρκετοί πρωτοπόροι επιστήμονες και ερευνητικές ομάδες ζητούν εδώ και δεκαετίες να δοθεί σταθερή προσοχή σε αυτό το ζήτημα», κατέληξε. «Είναι πολύ θετικό που τόσο το κοινό όσο και η επιστημονική κοινότητα αρχίζουν επιτέλους να δίνουν την προσοχή που χρειάζεται».
