Η γήρανση γίνεται συχνά εμφανής μέσα από γνώριμα σημάδια, από τα γκρίζα μαλλιά και τις ρυτίδες μέχρι τα κενά μνήμης. Εδώ και χρόνια, λοιπόν, οι επιστήμονες αναζητούν την απάντηση σε ένα βασικό ερώτημα: Θα μπορούσαν κάποιες από αυτές τις αλλαγές να επιβραδυνθούν, να προληφθούν ή ακόμη και να αναστραφούν;
Έρευνα, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers, δείχνει ότι αυτό ίσως είναι εφικτό. Σε πειράματα που πραγματοποιήθηκαν σε γερασμένα ποντίκια, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι συμπληρώματα διατροφής τα οποία περιείχαν ουσίες που βρίσκονται στα ασκίδια, θαλάσσια ζώα της ομοταξίας Ascidiacea, ανέστρεψαν αρκετά σημάδια που συνδέονται με τη γήρανση.
Μια ασυνήθιστη πηγή ουσιών με αντιγηραντική δράση
Τα ασκίδια είναι θαλάσσια ζώα που καταναλώνονται σε διάφορες περιοχές της Ασίας, όπως στην Κορέα, όπου είναι γνωστά ως meongge, και στην Ιαπωνία, όπου ονομάζονται hoya. Τρώγονται και ωμά, ενώ περιέχουν μεγάλες ποσότητες ουσιών που ονομάζονται πλασμαλογόνα.
Τα πλασμαλογόνα είναι ένα είδος λιπιδίων και αποτελούν σημαντικό συστατικό των κυτταρικών μεμβρανών. Υπάρχουν φυσιολογικά σε ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα, αλλά βρίσκονται σε ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις στον εγκέφαλο, στην καρδιά και στα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος. Τα επίπεδά τους συνήθως μειώνονται όσο οι άνθρωποι γερνούν.
Χαμηλότερα επίπεδα πλασμαλογόνων έχουν επίσης παρατηρηθεί σε αρκετές νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ και η νόσος Πάρκινσον. Η συσχέτιση αυτή ώθησε τους ερευνητές να εξετάσουν αν η αποκατάσταση των επιπέδων των πλασμαλογόνων θα μπορούσε να προστατεύσει τον εγκέφαλο από ορισμένες αλλαγές που συνδέονται με τη γήρανση.
Για να διερευνήσει αυτό το ενδεχόμενο, η ερευνητική ομάδα πρόσθεσε πλασμαλογόνα στη διατροφή γερασμένων ποντικιών και εξέτασε πώς επηρέασαν τόσο τη συμπεριφορά όσο και το σώμα τους.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Τα ποντίκια που έλαβαν πλασμαλογόνα παρουσίασαν σημαντική βελτίωση στην ικανότητα μάθησης, αλλά και ορατές αλλαγές στην εμφάνισή τους.
Ο καθηγητής Λέι Φου, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, ανέφερε: «Η έρευνά μας δείχνει ότι τα πλασμαλογόνα μπορεί όχι μόνο να ανακόπτουν τη γνωστική έκπτωση, αλλά και να αναστρέφουν τα γνωστικά προβλήματα στον εγκέφαλο που γερνά. Επιπλέον, τα γερασμένα ποντίκια που έλαβαν πλασμαλογόνα απέκτησαν νέο μαύρο τρίχωμα, πιο πυκνό και λαμπερό από εκείνο των γερασμένων ποντικιών που δεν έλαβαν το συμπλήρωμα».
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η μελέτη παρουσιάζει για πρώτη φορά αναλυτικά τον τρόπο με τον οποίο τα πλασμαλογόνα μπορεί να επηρεάζουν τον εγκέφαλο κατά τη γήρανση.
Τα γερασμένα ποντίκια απέκτησαν καλύτερη μνήμη
Για να αξιολογήσουν τη μάθηση και τη μνήμη, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν μια καθιερωμένη εργαστηριακή δοκιμασία, γνωστή ως υδάτινος λαβύρινθος Morris. Στη συγκεκριμένη δοκιμασία, τα ποντίκια τοποθετούνται σε μια δεξαμενή νερού μέσα στην οποία υπάρχει μια κρυμμένη πλατφόρμα όπου μπορούν να σταθούν.
Επειδή τα ποντίκια θέλουν να βγουν από το νερό, μαθαίνουν σταδιακά πού βρίσκεται η πλατφόρμα. Έπειτα από αρκετές ημέρες εκπαίδευσης, τα νεότερα ποντίκια συνήθως θυμούνται τη θέση της και κολυμπούν γρήγορα προς αυτή. Αντίθετα, τα μεγαλύτερα σε ηλικία ποντίκια χρειάζονται συχνά περισσότερο χρόνο για να τη βρουν, γεγονός που αντανακλά την εξασθένηση της μάθησης και της μνήμης που μπορεί να συνοδεύει τη γήρανση.
Έπειτα από 5 ημέρες εκπαίδευσης, οι επιδόσεις των γερασμένων ποντικιών που έλαβαν πλασμαλογόνα πλησίαζαν πολύ περισσότερο εκείνες των νεότερων ζώων. Τα συγκεκριμένα ποντίκια έφταναν στην πλατφόρμα σημαντικά γρηγορότερα από τα γερασμένα ποντίκια που δεν είχαν λάβει το συμπλήρωμα.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές εξέτασαν τον εγκέφαλο των ζώων, προκειμένου να διαπιστώσουν τι θα μπορούσε να εξηγεί αυτή τη βελτίωση.
Διαπίστωσαν ότι τα ποντίκια που έλαβαν πλασμαλογόνα είχαν περισσότερες συνάψεις, οι οποίες βρίσκονταν επίσης σε καλύτερη κατάσταση από εκείνες των γερασμένων ποντικιών που δεν είχαν λάβει το συμπλήρωμα.
Οι συνάψεις είναι τα μικροσκοπικά σημεία μέσω των οποίων επικοινωνούν μεταξύ τους τα νευρικά κύτταρα. Επιτρέπουν τη μετάδοση σημάτων στα νευρωνικά δίκτυα και είναι απαραίτητες για τη μάθηση, τη μνήμη και πολλές ακόμη λειτουργίες του εγκεφάλου.
Αποκατάσταση των συνδέσεων στον εγκέφαλο που γερνά
Στα πρώτα χρόνια της ζωής, οι συνάψεις έχουν μεγάλη ικανότητα προσαρμογής. Η δυνατότητά τους να αλλάζουν και να δημιουργούν νέες συνδέσεις ονομάζεται νευρωνική πλαστικότητα και επιτρέπει στον εγκέφαλο να μαθαίνει νέες πληροφορίες και δεξιότητες.
Με την πάροδο της ηλικίας, ωστόσο, οι συνάψεις μπορεί να μειωθούν και να γίνουν λιγότερο αποτελεσματικές. Παρόμοια φθορά παρατηρείται και στις νευροεκφυλιστικές παθήσεις και μπορεί να συμβάλει στην εξασθένηση των γνωστικών ικανοτήτων.
Στο πείραμα, τα γερασμένα ποντίκια που έλαβαν συμπληρώματα πλασμαλογόνων φάνηκαν να μπορούν να δημιουργούν νέες νευρωνικές συνδέσεις και να μαθαίνουν νέες εργασίες ευκολότερα από τα ποντίκια που ακολουθούσαν μια συνηθισμένη διατροφή. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η αυξημένη πρόσληψη πλασμαλογόνων μέσω της διατροφής μπορεί να προστατεύει τις συνάψεις από ορισμένες μορφές φθοράς που σχετίζονται με την ηλικία.
Οι ερευνητές εντόπισαν ακόμη μία σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων. Η φλεγμονή στον εγκέφαλο ήταν αισθητά χαμηλότερη στα ποντίκια που έλαβαν πλασμαλογόνα.
Η φλεγμονή αποτελεί μέρος της φυσιολογικής απόκρισης του ανοσοποιητικού συστήματος. Όταν, όμως, είναι χρόνια ή υπερβολική στον εγκέφαλο, μπορεί να προκαλέσει βλάβες. Καθώς ο εγκέφαλος γερνά, η λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος μπορεί να απορρυθμιστεί, προκαλώντας ενδεχομένως βλάβες στα νευρικά κύτταρα και διαταράσσοντας την επικοινωνία μεταξύ των συνάψεων. Η επίμονη φλεγμονή θεωρείται μάλιστα σημαντικός παράγοντας στην εμφάνιση αρκετών νευροεκφυλιστικών παθήσεων.
Η μείωση της φλεγμονής που παρατηρήθηκε στα ποντίκια τα οποία έλαβαν πλασμαλογόνα θα μπορούσε, επομένως, να εξηγεί τις καλύτερες επιδόσεις τους στις δοκιμασίες μάθησης και μνήμης.
Πώς μπορεί να δρουν τα πλασμαλογόνα
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη με ακρίβεια με ποιον τρόπο τα πλασμαλογόνα που λαμβάνονται μέσω της διατροφής προκαλούν αυτές τις επιδράσεις. Ο καθηγητής Φου παρουσίασε ορισμένους πιθανούς μηχανισμούς.
«Διαπιστώσαμε ότι τα πλασμαλογόνα αυξάνουν σημαντικά τον αριθμό των μορίων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη των νευρώνων και των συνάψεων στον εγκέφαλο. Αυτό δείχνει ότι τα πλασμαλογόνα μπορούν να ενισχύσουν τη νευροαναγέννηση.
»Παράλληλα, ολοένα περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι τα πλασμαλογόνα επηρεάζουν άμεσα τη δομή των συνάψεων. Ενδέχεται να αυξάνουν τη ρευστότητα και την ευκαμψία των συναπτικών μεμβρανών, επηρεάζοντας έτσι τη μετάδοση των νευρικών ώσεων μεταξύ των νευρώνων».
Νευροαναγέννηση είναι η διαδικασία επιδιόρθωσης, ανανέωσης ή εκ νέου ανάπτυξης των νευρικών κυττάρων και των συνδέσεών τους. Αν τα πλασμαλογόνα ενισχύουν αυτή τη διαδικασία, θα μπορούσαν ενδεχομένως να βοηθήσουν τον εγκέφαλο που γερνά να διατηρήσει ή να αποκαταστήσει ορισμένα από τα νευρωνικά κυκλώματα που χρειάζεται για τη μνήμη και τη μάθηση.
Οι ερευνητές εκτιμούν επιπλέον ότι η δράση τους μπορεί να μην περιορίζεται αποκλειστικά στον εγκέφαλο.
Ο καθηγητής Φου πρόσθεσε ότι ένας ακόμη πιθανός μηχανισμός σχετίζεται με την επικοινωνία μεταξύ εντέρου και εγκεφάλου.
«Ορισμένες μελέτες έχουν δείξει ότι τα πλασμαλογόνα που λαμβάνονται μέσω της διατροφής επηρεάζουν τους μικροοργανισμούς του εντέρου. Είναι ευρέως τεκμηριωμένο ότι η επικοινωνία μεταξύ των μικροοργανισμών του εντέρου και του εγκεφάλου επηρεάζει τη νευροεκφύλιση. Ίσως, λοιπόν, η επίδραση των πλασμαλογόνων σε αυτή τη σύνδεση να ευθύνεται για τη βελτίωση της μάθησης και της μνήμης που παρατηρήσαμε στη μελέτη».
Στο έντερο ζουν τεράστιες κοινότητες βακτηρίων και άλλων μικροοργανισμών, οι οποίες αποτελούν συνολικά το εντερικό μικροβίωμα. Όλο και περισσότερα ερευνητικά στοιχεία δείχνουν ότι αυτοί οι μικροοργανισμοί μπορούν να επηρεάζουν τον εγκέφαλο μέσω σημάτων του ανοσοποιητικού συστήματος, του μεταβολισμού και άλλων βιολογικών μηχανισμών. Αυτό το αμφίδρομο σύστημα επικοινωνίας ονομάζεται άξονας εντέρου και εγκεφάλου.
Θα μπορούσαν τα πλασμαλογόνα να βοηθήσουν και τους ανθρώπους;
Ο καθηγητής Φου έχει τόση εμπιστοσύνη στα ευρήματα, ώστε λαμβάνει και ο ίδιος καθημερινά ένα συμπλήρωμα πλασμαλογόνων.
«Για πρώτη φορά, δείχνουμε ότι τα συμπληρώματα πλασμαλογόνων θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια πιθανή στρατηγική παρέμβασης για την αναστολή της νευροεκφύλισης και την προώθηση της νευροαναγέννησης. Η λήψη πλασμαλογόνων από το στόμα θα μπορούσε να αποτελέσει μια εφαρμόσιμη θεραπευτική προσέγγιση για τη βελτίωση της γνωστικής λειτουργίας στους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους».
Τα ευρήματα παρουσιάζουν ενδιαφέρον, αλλά προέρχονται από πειράματα σε ζώα. Οι βελτιώσεις που παρατηρήθηκαν στα ποντίκια δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι η κατανάλωση ασκιδίων ή η λήψη συμπληρωμάτων πλασμαλογόνων μπορεί να αναστρέψει τη γήρανση στους ανθρώπους. Χρειάζεται περαιτέρω έρευνα για να διαπιστωθεί αν παρατηρούνται αντίστοιχα αποτελέσματα και στους ανθρώπους, ποιες δόσεις θα μπορούσαν να είναι αποτελεσματικές και αν η μακροχρόνια λήψη τους είναι ασφαλής.
