Όταν ο Γάλλος συγγραφέας Μαρσέλ Προυστ περιέγραφε πώς η γεύση ενός μικρού γλυκού μαντλέν τον μετέφερε πίσω στα παιδικά του χρόνια, ίσως δεν ήταν μόνο ο εγκέφαλός του που «εργαζόταν» για να ανακαλέσει αυτές τις αναμνήσεις. Νέα επιστημονική έρευνα υποδεικνύει ότι και το στομάχι μπορεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία των αναμνήσεων, ιδιαίτερα εκείνων που σχετίζονται με το φαγητό.

Η μελέτη, με επικεφαλής τον καθηγητή Βιολογικών Επιστημών Scott Kanoski από το USC Dornsife College of Letters, Arts and Sciences και δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, επικεντρώθηκε στο πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve), έναν από τους σημαντικότερους διαύλους επικοινωνίας μεταξύ του πεπτικού συστήματος και του εγκεφάλου.

Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες γνώριζαν ότι το πνευμονογαστρικό νεύρο συμβάλλει στη ρύθμιση της πέψης, της πείνας και του αισθήματος κορεσμού. Τα νέα ευρήματα, όμως, δείχνουν ότι τα σήματα που μεταφέρονται από το έντερο προς τον εγκέφαλο μέσω αυτού του νεύρου ενδέχεται να συμβάλλουν και στη δημιουργία νέων αναμνήσεων.

Πώς το φαγητό επηρεάζει τη μνήμη

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όταν αρουραίοι κατανάλωναν τροφές με υψηλή θρεπτική αξία, οι νευρώνες που επικοινωνούν με τον ιππόκαμπο, την περιοχή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για τη μάθηση και τη μνήμη, απελευθέρωναν αυξημένες ποσότητες ακετυλοχολίνης.

Η ακετυλοχολίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που ενισχύει τον σχηματισμό των αναμνήσεων και βοηθά τον εγκέφαλο να αποθηκεύει νέες εμπειρίες.

Όταν, όμως, οι επιστήμονες διέκοψαν την επικοινωνία μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου, η αύξηση της ακετυλοχολίνης εξαφανίστηκε. Παράλληλα, τα ζώα εμφάνισαν χαμηλότερες επιδόσεις σε δοκιμασίες μνήμης, στις οποίες έπρεπε να θυμηθούν πού είχαν βρει τροφή.

Δεν μετρά μόνο η γεύση, αλλά και η θρεπτική αξία

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι το σύστημα μνήμης του εγκεφάλου φαίνεται να ανταποκρίνεται κυρίως στη θρεπτική αξία των τροφών και όχι απλώς στην ευχάριστη γεύση τους.

Οι αρουραίοι που κατανάλωσαν ζάχαρη ή λιπαρά παρουσίασαν έντονη ενεργοποίηση των εγκεφαλικών μηχανισμών που σχετίζονται με τη μνήμη. Αντίθετα, όταν τους χορηγήθηκαν υγρά με γλυκιά γεύση αλλά ελάχιστες ή καθόλου θερμίδες, δεν παρατηρήθηκε η ίδια αντίδραση.

Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος φαίνεται να «αναγνωρίζει» τη διατροφική αξία ενός γεύματος και όχι μόνο την ευχάριστη γεύση του.

Όπως εξηγεί ο πρώτος συγγραφέας της μελέτης, Logan Lauer, υποψήφιος διδάκτορας στο εργαστήριο του Kanoski, ο μηχανισμός αυτός πιθανότατα εξελίχθηκε ώστε να βοηθά τα ζώα να θυμούνται πού βρίσκονται πολύτιμες πηγές τροφής.

«Τα σήματα από το έντερο ουσιαστικά ενημερώνουν τον εγκέφαλο ότι το συγκεκριμένο γεύμα παρείχε σημαντικά θρεπτικά συστατικά, επομένως αξίζει να θυμάται πού και πώς βρέθηκε», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Η υπερκατανάλωση πρόχειρου φαγητού μπορεί να βλάψει τη μνήμη

Παρότι τα λιπαρά και τα γλυκά τρόφιμα ενεργοποίησαν έντονα τους μηχανισμούς μνήμης, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η μακροχρόνια κατανάλωσή τους είχε το αντίθετο αποτέλεσμα.

Οι αρουραίοι που ακολουθούσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα διατροφή πλούσια σε λιπαρά και ζάχαρη, ιδιαίτερα από νεαρή ηλικία, εμφάνισαν ασθενέστερη επικοινωνία μεταξύ του εντέρου και του ιππόκαμπου. Ακόμη και όταν επέστρεψαν αργότερα σε πιο υγιεινή διατροφή, εξακολουθούσαν να παρουσιάζουν μειωμένη εγκεφαλική δραστηριότητα που σχετίζεται με τη μνήμη, καθώς και χαμηλότερες επιδόσεις στις δοκιμασίες ανάκλησης της θέσης της τροφής.

Τι σημαίνουν τα ευρήματα για τον άνθρωπο

Τα αποτελέσματα της μελέτης ενδέχεται να έχουν ιδιαίτερη σημασία και για την ανθρώπινη υγεία.

Είναι ήδη γνωστό ότι η παχυσαρκία, η κακή διατροφή και οι μεταβολικές διαταραχές, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης. Η νέα έρευνα προσφέρει μια πιθανή εξήγηση: η συνεχής έκθεση σε πρόχειρο φαγητό μπορεί να διαταράσσει την επικοινωνία μεταξύ εντέρου και εγκεφάλου. Παράλληλα, τα ευρήματα ίσως ανοίγουν νέους δρόμους και στην έρευνα για νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ.

Όπως επισημαίνει ο Scott Kanoski, η διαταραχή της σηματοδότησης της ακετυλοχολίνης στον ιππόκαμπο αποτελεί μία από τις πρώτες νευροχημικές μεταβολές που παρατηρούνται στη νόσο Αλτσχάιμερ. Η διαπίστωση ότι η λειτουργία αυτή ενισχύεται μέσω των σημάτων που μεταδίδονται από το πνευμονογαστρικό νεύρο δημιουργεί νέες προοπτικές για την ανάπτυξη θεραπευτικών παρεμβάσεων, όπως η διέγερση του συγκεκριμένου νεύρου.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι στο μέλλον ίσως καταστεί δυνατή η ανάπτυξη θεραπειών που θα ενισχύουν την επικοινωνία μεταξύ εντέρου και εγκεφάλου, συμβάλλοντας στην προστασία της μνήμης και της γνωστικής λειτουργίας.

Ωστόσο, επισημαίνουν ότι απαιτούνται ακόμη πολλές μελέτες προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι ίδιοι μηχανισμοί ισχύουν και στους ανθρώπους.

Το βέβαιο είναι ότι τα νέα δεδομένα ενισχύουν ολοένα και περισσότερο την επιστημονική άποψη πως το έντερο και ο εγκέφαλος συνδέονται πολύ πιο στενά απ’ όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα.