Οι εργαζόμενες μητέρες που προσπαθούν να εξελιχθούν στην καριέρα τους και έχουν επαγγελματική επιτυχία συχνά πληρώνουν ένα κρυφό κοινωνικό τίμημα, καθώς οι ικανότητές τους ως γονείς κρίνονται πολύ αυστηρότερα από εκείνες των λιγότερο φιλόδοξων γυναικών, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Psychology of Women Quarterly. Αντίθετα, οι πατέρες με την ίδια ακριβώς επαγγελματική επιτυχία δεν αντιμετωπίζουν ανάλογη ηθική καταδίκη.
Σημειώνουμε ότι, στο παρελθόν, πλήθος ψυχολογικών ερευνών έχουν δείξει ότι οι γυναίκες υφίστανται συνέπειες στον επαγγελματικό χώρο εξαιτίας του φύλου τους. Μία από τις γνωστότερες θεωρίες που επιχειρούν να εξηγήσουν αυτή την προκατάληψη είναι η θεωρία της συμβατότητας των κοινωνικών ρόλων. Σύμφωνα με αυτή, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν αρνητικές κοινωνικές αντιδράσεις όταν συμπεριφέρονται με τρόπους που δεν συνάδουν με τα στερεότυπα για το φύλο τους. Για παράδειγμα, οι γυναίκες αναμένεται να είναι ζεστές και συνεργάσιμες. Έτσι, όταν μια γυναίκα σε διευθυντική θέση συμπεριφέρεται με αυστηρότητα ή διεκδικεί δυναμικά αυτό που θέλει, συχνά προκαλεί αρνητικές αντιδράσεις.
Μια άλλη προσέγγιση είναι η υπόθεση της ασυμβατότητας του κοινωνικού κύρους, η οποία δεν περιορίζεται στα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, αλλά εξετάζει και την κοινωνική ισχύ. Παραδοσιακά, η κοινωνία τοποθετεί τις γυναίκες σε χαμηλότερη θέση από τους άνδρες. Όταν μια γυναίκα συμπεριφέρεται με τρόπο που δείχνει ισχύ και επιβολή, ουσιαστικά δηλώνει ότι κατέχει υψηλότερη θέση στην κοινωνική ιεραρχία. Αυτό έρχεται σε σύγκρουση με την παραδοσιακή αντίληψη για τις σχέσεις ανάμεσα στα φύλα και προκαλεί στους άλλους μια ασυνείδητη αμυντική αντίδραση.
Μέχρι σήμερα, οι ερευνητές είχαν επικεντρωθεί κυρίως στο πώς αυτή η αντίδραση βλάπτει τις γυναίκες στον χώρο εργασίας, για παράδειγμα όταν δεν επιλέγονται για προαγωγή, αλλά δεν είχε εξεταστεί στον ίδιο βαθμό κατά πόσο οι συνέπειες επεκτείνονται και στην προσωπική τους ζωή.
Τι έδειξε η μελέτη
Μια ομάδα ερευνητών από το Beijing Normal University θέλησε να διαπιστώσει εάν η επαγγελματική φιλοδοξία προκαλεί αρνητικές αντιδράσεις ειδικά σε σχέση με τον ρόλο της γυναίκας ως μητέρας.
Οι ερευνητές ζήτησαν από 396 συμμετέχοντες να διαβάσουν τη σύντομη βιογραφία μιας παντρεμένης μητέρας. Οι μισοί διάβασαν ότι η γυναίκα αυτή ήταν πολύ φιλόδοξη και εξέφραζε ανοιχτά στους προϊσταμένους της την έντονη επιθυμία της να προαχθεί. Οι υπόλοιποι διάβασαν ότι δεν είχε ιδιαίτερες επαγγελματικές φιλοδοξίες και επικεντρωνόταν απλώς στη συνεπή εκτέλεση των καθηκόντων της.
Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες διάβασαν ένα περιστατικό στο οποίο η γυναίκα ξέχασε να παραλάβει το τρίχρονο παιδί της από το νηπιαγωγείο. Σύμφωνα με την ιστορία, εκείνη την ημέρα είχε ασυνήθιστα πολλή δουλειά και τελικά δέχθηκε τηλεφώνημα από μια εκπαιδευτικό, η οποία την ενημέρωσε ότι το παιδί έκλαιγε. Το γονεϊκό λάθος ήταν ακριβώς το ίδιο και στις δύο ομάδες. Η μόνη διαφορά ήταν ο βαθμός της επαγγελματικής φιλοδοξίας που αποδιδόταν στη μητέρα.
Ωστόσο, οι αντιδράσεις των συμμετεχόντων διέφεραν εντυπωσιακά ανάλογα με το πόσο φιλόδοξη παρουσιαζόταν η γυναίκα. Ένιωσαν μεγαλύτερο θυμό και αποστροφή απέναντι στη φιλόδοξη μητέρα, της απέδωσαν μεγαλύτερη ηθική ευθύνη και ήταν πιθανότερο να τη χαρακτηρίσουν κακή και εγωίστρια. Όταν η ίδια ακριβώς γυναίκα παρουσιαζόταν ως λιγότερο φιλόδοξη, οι κρίσεις τους ήταν ηπιότερες.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι οι προσωπικές αντιλήψεις των συμμετεχόντων επηρέασαν την ένταση της αντίδρασής τους. Εκείνοι που πίστευαν έντονα ότι οι μητέρες διαθέτουν μια έμφυτη και αναντικατάστατη ικανότητα ανατροφής των παιδιών έκριναν πιο αυστηρά τη φιλόδοξη μητέρα. Το ίδιο συνέβη και με όσους θεωρούσαν απολύτως απαραίτητο μια μητέρα να θυσιάζει τον εαυτό της για τα παιδιά της.
Μετά το πρώτο πείραμα, η ομάδα θέλησε να εξετάσει εάν η επαγγελματική θέση μιας γυναίκας προκαλεί τις ίδιες αντιδράσεις με την προσωπική της φιλοδοξία. Σε μια δεύτερη μελέτη, 400 νέοι συμμετέχοντες διάβασαν μια νέα περιγραφή. Αυτή τη φορά δεν υπήρχε καμία αναφορά στις προσωπικές της επιδιώξεις. Παρουσιαζόταν είτε ως οικονομική διευθύντρια μιας μεγάλης εταιρείας είτε ως νεοπροσληφθείσα βοηθός λογιστηρίου.
Και στη δεύτερη μελέτη χρησιμοποιήθηκε ακριβώς το ίδιο περιστατικό στο νηπιαγωγείο. Για να μην υποθέσουν οι συμμετέχοντες ότι η διευθύντρια εργαζόταν περισσότερες ώρες, οι ερευνητές διευκρίνισαν ότι και στις δύο εκδοχές της ιστορίας η γυναίκα εργαζόταν 8 ώρες την ημέρα. Για μία ακόμη φορά, η μητέρα που κατείχε την υψηλόβαθμη θέση αξιολογήθηκε πολύ χειρότερα ως γονέας. Οι συμμετέχοντες απέδωσαν περισσότερες ευθύνες και εξέφρασαν μεγαλύτερο θυμό και αποστροφή απέναντι στην οικονομική διευθύντρια.
Αυτό συνέβη επειδή οι συμμετέχοντες εξέλαβαν την υψηλή επαγγελματική της θέση ως ένδειξη ισχύος και επιβολής. Όταν οι ερευνητές εξέτασαν ποια χαρακτηριστικά απέδιδαν οι συμμετέχοντες στη μητέρα, διαπίστωσαν ότι η οικονομική διευθύντρια θεωρήθηκε πιο αυταρχική και εγωκεντρική. Επειδή αυτού του είδους τα χαρακτηριστικά εξακολουθούν να θεωρούνται κοινωνικά ανεπιθύμητα για τις γυναίκες, προκάλεσαν μια έντονη αρνητική αντίδραση και οδήγησαν σε αυστηρότερη ηθική κρίση.
Για να επιβεβαιώσουν ότι αυτή η αντιμετώπιση αφορά ειδικά τις εργαζόμενες μητέρες, οι ερευνητές πραγματοποίησαν ένα αντίστοιχο πείραμα με 260 συμμετέχοντες. Αντικατέστησαν τη μητέρα με έναν πατέρα. Όλα τα υπόλοιπα στοιχεία της ιστορίας παρέμειναν ίδια. Ο πατέρας παρουσιαζόταν είτε ως οικονομικός διευθυντής είτε ως βοηθός λογιστηρίου και ξεχνούσε να παραλάβει το παιδί του από το νηπιαγωγείο.
Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν ένα τεράστιο χάσμα. Ο πατέρας που κατείχε την υψηλόβαθμη θέση δεν αντιμετώπισε καμία αρνητική αντίδραση. Αντίθετα, οι συμμετέχοντες τον αξιολόγησαν θετικότερα ως γονέα από τον πατέρα που εργαζόταν ως βοηθός λογιστηρίου. Ένας άνδρας σε θέση ισχύος ανταποκρίνεται στις παραδοσιακές αντιλήψεις για την ιεραρχία των φύλων. Γι’ αυτό και δεν προκαλεί την ηθική αγανάκτηση που στρέφεται εναντίον μιας γυναίκας στην ίδια ακριβώς επαγγελματική θέση.
Οι κρίσεις των άλλων επηρεάζουν τελικά και τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιες οι γυναίκες βλέπουν τον εαυτό τους. Εάν οι φιλόδοξες μητέρες κινδυνεύουν διαρκώς να χαρακτηριστούν εγωίστριες, μπορεί να εσωτερικεύσουν αυτή την πίεση. Η ερευνητική ομάδα εξέτασε αυτή την ψυχολογική επιβάρυνση σε μια έρευνα με 200 γυναίκες που είχαν γίνει μητέρες για πρώτη φορά και είχαν ένα παιδί ηλικίας κάτω των 3 ετών.
Οι ερευνητές κατέγραψαν τις επαγγελματικές φιλοδοξίες των μητέρων, το εισόδημά τους και τον αριθμό των ωρών που εργάζονταν κάθε εβδομάδα. Έξι εβδομάδες αργότερα, επικοινώνησαν ξανά μαζί τους για να αξιολογήσουν τον φόβο τους για τις αντιδράσεις του κοινωνικού τους περιβάλλοντος. Συγκεκριμένα, τους ζήτησαν να αναφέρουν πόσο ανησυχούσαν ότι οι άλλοι μπορεί να τις θεωρήσουν κακές μητέρες.
Τα αποτελέσματα έδειξαν καθαρά το ψυχολογικό τίμημα της επαγγελματικής επιτυχίας. Οι πραγματικές ώρες εργασίας μιας μητέρας δεν συνδέονταν στατιστικά με τον φόβο ότι θα κριθεί αρνητικά. Αντίθετα, το υψηλότερο εισόδημα συνδεόταν εξαρχής με εντονότερο φόβο για τις αντιδράσεις των άλλων. Ακόμη πιο ανησυχητικό ήταν ότι οι έντονες επαγγελματικές φιλοδοξίες προέβλεπαν μετρήσιμη αύξηση του φόβου μιας μητέρας ότι θα αξιολογηθεί αρνητικά μέσα στις έξι εβδομάδες που διήρκεσε η μελέτη.
