Ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχθηκε ώστε να δίνει μεγάλη προσοχή στον κίνδυνο. Σήμερα, όμως, αυτό το ένστικτο κατακλύζεται από μια ατελείωτη ροή κακών ειδήσεων από κάθε γωνιά του κόσμου.

Η εμπειρία αυτή δεν είναι καθόλου μεμονωμένη. Σύμφωνα με την έκθεση Digital News Report 2025 του Reuters Institute, το 69% των Καναδών αποφεύγουν πλέον τις ειδήσεις, έστω και περιστασιακά.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, το 40% δηλώνει ότι κάνει το ίδιο τουλάχιστον μερικές φορές ή συχνά, ποσοστό που είναι το υψηλότερο που έχει καταγραφεί ποτέ. Οι λόγοι που ανέφεραν ήταν παρόμοιοι: οι ειδήσεις τούς χαλούν τη διάθεση, τους κάνουν να αισθάνονται ότι κατακλύζονται και ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτα.

«Ως ερευνήτρια στην αναπτυξιακή ψυχολογία, με αντικείμενο την κοινωνική ανάπτυξη και την ψυχολογική ευεξία, υποστηρίζω ότι η κόπωση από τις ειδήσεις δεν είναι τεμπελιά, αδυναμία ή ένδειξη ότι οι νεότερες γενιές χάνουν το ενδιαφέρον τους για τα κοινά. Είναι η αναμενόμενη αντίδραση ενός ανθρώπινου εγκεφάλου όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα περιβάλλον για το οποίο δεν σχεδιάστηκε ποτέ», εξήγησε στη Science Daily η Ali Jasemi, λέκτορας Ψυχολογίας στο Wilfrid Laurier University.

Φτιαγμένος για τις κακές ειδήσεις

Πολύ πριν από τα smartphones ή ακόμη και από την τυπογραφία, ο τρόπος που σκεφτόμαστε διαμορφώθηκε γύρω από ένα βασικό ζητούμενο: να μείνουμε ζωντανοί αρκετά ώστε να αναπαραχθούμε. Οι πρόγονοί μας που δεν έδιναν σημασία σε ένα θρόισμα στο γρασίδι άφησαν λιγότερους απογόνους από εκείνους που σταματούσαν, κοιτούσαν και άκουγαν.

Ο εγκέφαλος που πρόσεχε τις απειλές ήταν ο εγκέφαλος που επιβίωνε.

Αυτή είναι η βάση αυτού που οι ψυχολόγοι αποκαλούν προκατάληψη αρνητικότητας, ένα από τα πιο σταθερά ευρήματα στη γνωστική επιστήμη. Έρευνες δεκαετιών έχουν δείξει ότι ο ανθρώπινος νους δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στις αρνητικές πληροφορίες σε σχέση με τις θετικές, τις εντοπίζει πιο γρήγορα και τις θυμάται για περισσότερο χρόνο.

Ένα αρπακτικό κάπου κοντά είχε μεγαλύτερη σημασία από ένα όμορφο ηλιοβασίλεμα. Αν δεν αντιλαμβανόσασταν μια πραγματική απειλή, το κόστος μπορούσε να είναι ο θάνατος. Αν αντιδρούσατε υπερβολικά, το κόστος ήταν λίγα λεπτά χαμένης επαγρύπνησης. Αυτή η ασυμμετρία έκανε την προκατάληψη αυτή χρήσιμη για την επιβίωση.

Το πρόβλημα είναι το εξής: ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει αλλάξει από τότε. Παραμένουμε το ίδιο είδος που ήμασταν πριν από χιλιάδες χρόνια. Αυτό που έχει αλλάξει είναι το μέγεθος του κόσμου τον οποίο καλείται να ελέγχει για απειλές.

Σαρώνοντας ολόκληρο τον κόσμο

Στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, οι απειλές που επεξεργαζόταν το νευρικό μας σύστημα ήταν τοπικές. Μια γειτονική φυλή. Μια ξηρασία. Η ασθένεια ενός παιδιού που γνωρίζαμε προσωπικά. Οι πληροφορίες για μακρινά μέρη έφταναν σπάνια και, ακόμη κι όταν έφταναν, συνήθως δεν μας αφορούσαν άμεσα.

Το 2026, το ίδιο νευρολογικό σύστημα καλείται να απορροφήσει έναν πόλεμο σε μια περιοχή, ένα οικονομικό σοκ σε μια άλλη, μια κλιματική καταστροφή σε μια τρίτη και ένα βίαιο έγκλημα σε μια τέταρτη, όλα πριν από το μεσημέρι.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Human Behaviour εξέτασε περισσότερους από 105.000 πραγματικούς τίτλους ειδήσεων, οι οποίοι προβλήθηκαν σχεδόν 6 εκατ. φορές. Κάθε επιπλέον αρνητική λέξη αύξανε τα ποσοστά κλικ, ενώ οι θετικές λέξεις είχαν το αντίθετο αποτέλεσμα.

Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο εμφανίζουν μετρήσιμα ισχυρότερες σωματικές αντιδράσεις στις αρνητικές ειδήσεις σε σχέση με τις θετικές. Με άλλα λόγια, το σώμα αντιδρά προτού ο νους αποφασίσει αν η απειλή μάς αφορά πραγματικά.

Ορισμένοι ερευνητές έχουν προτείνει ένα κλινικό πλαίσιο για αυτή την κατάσταση, με τον όρο προβληματική κατανάλωση ειδήσεων, ή Problematic News Consumption, PNC. Πρόκειται για ένα μοτίβο σχέσης με τις ειδήσεις που οδηγεί σε εμμονική ενασχόληση, απορρύθμιση και διαταραχή της καθημερινής λειτουργικότητας. Στη μελέτη τους το 2022, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το 17% των Αμερικανών ενηλίκων εμφάνιζε σοβαρά επίπεδα PNC. Από αυτή την ομάδα, το 61% ανέφερε ότι αισθανόταν αδιαθεσία αρκετά ή πάρα πολύ συχνά, σε σύγκριση με το 6% όσων δεν εμφάνιζαν τέτοια επίπεδα.

Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βία ή βλάβη που στρέφεται εναντίον της δικής μας ομάδας, ακόμη και όταν δεν είμαστε εμείς ο άμεσος στόχος, μπορεί να έχει σημαντικό ψυχολογικό αντίκτυπο στα άτομα που ανήκουν στην ίδια ομάδα. Για φυλετικοποιημένες κοινότητες, όπως οι μετανάστες, το γνωστικό φορτίο μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερο. Και η επιλογή να σταματήσει κανείς απλώς να παρακολουθεί τις ειδήσεις είναι πολύ πιο δύσκολη όταν οι ειδήσεις αφορούν τη χώρα καταγωγής του.

Το να γυρίσετε αλλού το βλέμμα δεν είναι λύση

Ποια είναι λοιπόν η λύση για την κόπωση από τις ειδήσεις; Πάντως όχι η αποφυγή. Μια δημοκρατία χρειάζεται ενημερωμένους πολίτες.

Πολλοί ενήλικες αναφέρουν ήδη τη διάδοση παραπλανητικών πληροφοριών ως σημαντική πηγή στρες. Η απομάκρυνση από ακριβείς και αξιόπιστες πληροφορίες απλώς κάνει το πρόβλημα βαθύτερο. Είμαστε φτιαγμένοι να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή στις κακές ειδήσεις και αυτού του είδους το περιεχόμενο θα βρει τον δρόμο προς εμάς με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.

Η λύση είναι να διαχειριστείτε καλύτερα την κατανάλωση ειδήσεων και τις πηγές από τις οποίες ενημερώνεστε.

Υπάρχουν αρκετοί τρόποι που μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση της κόπωσης από τις ειδήσεις και στην προστασία της ψυχικής υγείας. Ο περιορισμός της ενημέρωσης σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα μέσα στην ημέρα μειώνει την αίσθηση ότι κατακλύζεστε. Σημασία έχει επίσης να επιλέγετε βάθος αντί για όγκο: ένα καλά τεκμηριωμένο, αναλυτικό άρθρο θα σας ενημερώσει καλύτερα από διαδοχικές, τυχαίες, αναξιόπιστες και συναισθηματικά φορτισμένες αναρτήσεις στο Instagram.

Έχει επίσης σημασία να ξεχωρίζετε την πληροφορία από τη δράση. Η έρευνα για την αντιλαμβανόμενη αίσθηση ελέγχου και το στρες δείχνει σταθερά ότι το χάσμα ανάμεσα στην επίγνωση και στη δυνατότητα δράσης είναι ένας από τους ισχυρότερους παράγοντες ψυχολογικής δυσφορίας. Το να εντοπίζετε τι μπορείτε πραγματικά να κάνετε για όσα διαβάζετε στις ειδήσεις, όσο μικρό κι αν είναι, βοηθά στη ρύθμιση αυτής της αντίδρασης.

Τέλος, χρειάζεται προσοχή απέναντι στο «rage bait», δηλαδή στα σκόπιμα προκλητικά μηνύματα ή στο περιεχόμενο που έχει σχεδιαστεί για να αυξάνει την εμπλοκή στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης προκαλώντας αρνητικές αντιδράσεις. Όταν αναγνωρίζετε ότι ορισμένοι δημιουργοί περιεχομένου θέλουν να προκαλέσουν και όχι να αποτυπώσουν την πραγματικότητα, δημιουργείται μια χρήσιμη νοητική απόσταση.

Οι ειδήσεις δεν θα γίνουν λιγότερο «βαριές». Η σχέση μας μαζί τους, όμως, μπορεί να γίνει πιο συνειδητή. Ο εγκέφαλός μας δεν φτιάχτηκε για τόσο μεγάλο όγκο πληροφοριών. Φτιάχτηκε, όμως, για να μαθαίνει και να προσαρμόζεται.