Εδώ και χρόνια, η γνώση πως οι στατίνες ωφελούν σημαντικά την καρδιακή υγεία των ασθενών με υψηλή χοληστερίνη, είναι καλά τεκμηριωμένη. Η συγκεκριμένη ομάδα φαρμάκων μπορεί να περιορίσει κατά 25% έως 30% την πιθανότητα εμφράγματος ή εγκεφαλικού επεισοδίου, καθώς μειώνει σημαντικά τα επίπεδα της χοληστερίνης, σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα του Harvard.
Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες ανησυχίες σχετικά με τις πιθανές επιδράσεις των στατίνων στον εγκέφαλο.
Ειδικότερα, το ζήτημα ήρθε στο προσκήνιο το 2012, όταν ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) εξέδωσε προειδοποίηση, μετά από αναφορές ορισμένων ατόμων που λάμβαναν στατίνες για βραχυπρόθεσμη γνωστική διαταραχή κατά τη λήψη των φαρμάκων.
Σύμφωνα με έγγραφο του FDA για τη σιμβαστατίνη, το 2002 είχε γίνει ανασκόπηση 279 αναφορών που αφορούσαν παροδική απώλεια μνήμης σε σχέση με στατίνες. Τότε, ο FDA είχε υπολογίσει ότι ο αναφερόμενος ρυθμός παροδικής ολικής αμνησίας που σχετιζόταν με στατίνες ήταν 0,12 έως 0,55 ανά 100.000 ασθενείς ανά έτος, ποσοστό πολύ χαμηλότερο από τη συχνότητα εμφάνισης στον γενικό πληθυσμό, η οποία αναφερόταν ως 3,4 έως 32 ανά 100.000 άτομα ανά έτος. Γι’ αυτό, τότε δεν είχε προταθεί αλλαγή στην επισήμανση των φαρμάκων.
Στη νεότερη αξιολόγηση, ο FDA εξέτασε σοβαρές αναφορές, χρησιμοποιώντας κατηγορίες όπως νοητική διαταραχή, απώλεια μνήμης, αμνησιακά συμπτώματα και σύγχυση ή αποπροσανατολισμός. Μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2011 υπήρχαν 1.698 σοβαρές αναφορές στις ΗΠΑ. Όμως, η πιο λεπτομερής εξέταση περιορίστηκε σε 182 αναφορές που είχαν ληφθεί το 2010. Από αυτές, 57 μοναδικά περιστατικά περιέγραφαν παροδική γνωστική αλλαγή ως το κύριο ανεπιθύμητο συμβάν.
Αυτό είναι κρίσιμο: οι αναφορές δεν περιέγραφαν κυρίως άνοια. Περιέγραφαν γνωστικά συμπτώματα που ήταν παροδικά, συνήθως ασαφώς ορισμένα και συχνά αναστρέψιμα μετά τη διακοπή των στατίνων, κάτι που τονίζει και η επίσημη σελίδα του οργανισμού Dementia UK. Ο FDA ανέφερε ότι τα περιστατικά συνήθως αφορούσαν άτομα άνω των 50 ετών, με έντονη, αλλά όχι καλά καθορισμένη απώλεια ή διαταραχή μνήμης.
Στο ίδιο έγγραφο, ο FDA ανέφερε ότι τα περιστατικά αυτά δεν φαίνονταν να σχετίζονται με σταθερή ή προοδευτική άνοια, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, ενώ το 90% των ασθενών ανέφερε βελτίωση μετά τη διακοπή των φαρμάκων, ενώ ο διάμεσος χρόνος μέχρι την πρώτη βελτίωση ήταν 2,5 εβδομάδες.
Ποια δεδομένα δείχνουν πιθανό αυξημένο κίνδυνο άνοιας
Αν και η συνολική βιβλιογραφία δεν δείχνει καθαρά ότι οι στατίνες αυξάνουν τον κίνδυνο άνοιας, υπάρχουν ορισμένα δεδομένα που έχουν εγείρει ανησυχίες, κυρίως για συγκεκριμένες υποομάδες ασθενών ή για συγκεκριμένες χρονικές περιόδους μετά την έναρξη της θεραπείας.
Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα ευρήματα προέρχεται από εργασία που παρουσιάστηκε το 2021 στο Journal of Nuclear Medicine και αφορούσε άτομα με πρώιμη ήπια γνωστική διαταραχή, ήδη πριν από την έναρξη των στατίνων. Σύμφωνα με την εργασία, η χρήση λιπόφιλων στατινών συνδέθηκε με πάνω από διπλάσιο κίνδυνο μετάπτωσης σε άνοια σε βάθος 8 ετών, σε σύγκριση με τη μη χρήση στατινών.
Το εύρημα αυτό, όμως, έχει σημαντικούς περιορισμούς. Δεν αφορά όλες τις στατίνες, αλλά κυρίως τις λιπόφιλες. Δεν αφορά τον γενικό πληθυσμό, αλλά άτομα που είχαν ήδη πρώιμη ήπια γνωστική διαταραχή. Επίσης, δεν αποτελεί μεγάλη τυχαιοποιημένη δοκιμή που να αποδεικνύει ότι οι στατίνες προκαλούν άνοια. Με άλλα λόγια, είναι ένα εύρημα που χρειάζεται προσοχή και περαιτέρω έρευνα, όχι οριστική απόδειξη αιτιότητας.
Ένα δεύτερο πρόσφατο εύρημα προέρχεται από μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Neurology και εξέτασε τη συχνότητα διαγνώσεων νόσου Αλτσχάιμερ και συναφών ανοιών μετά την έναρξη στατίνων σε μεγάλο σύστημα υγείας. Η μελέτη βρήκε ότι τον πρώτο χρόνο μετά την έναρξη των φαρμάκων οι διαγνώσεις νόσου Αλτσχάιμερ ή συναφών ανοιών ήταν αυξημένες κατά 46%, σε σύγκριση με όσους δεν ξεκίνησαν στατίνες.
Εντούτοις, η ίδια μελέτη βρήκε ότι μετά τον πρώτο χρόνο δεν υπήρχε διαφορά στη συχνότητα εμφάνισης της άνοιας ανάμεσα σε όσους ξεκίνησαν στατίνες και σε όσους δεν ξεκίνησαν. Αυτό αποδυναμώνει την ερμηνεία ότι υπάρχει άμεση αιτιώδης σχέση, γιατί ένα πραγματικό φαρμακολογικό αποτέλεσμα που οδηγεί σε άνοια θα αναμενόταν συνήθως να επιμένει ή να ενισχύεται με τον χρόνο. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η έναρξη στατίνων συνοδεύεται από συχνότερη ιατρική παρακολούθηση, άρα και από μεγαλύτερη πιθανότητα να διαγνωστεί άνοια που ήδη υπήρχε ή είχε αρχίσει να εκδηλώνεται.
Μπορούν οι στατίνες στην πραγματικότητα να μειώσουν τον κίνδυνο της άνοιας;
Παράλληλα, υπάρχουν και δεδομένα ότι η λήψη στατίνων μπορεί να συνδέεται και με μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Το 2022, μεταανάλυση παρατηρητικών μελετών στο European Journal of Preventive Cardiology βρήκε αντίστροφη συσχέτιση: η χρήση στατινών συνδέθηκε με χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας και νόσου Αλτσχάιμερ. Συγκεκριμένα, στην ανάλυση 36 μελετών, οι στατίνες συσχετίστηκαν με μειωμένο κίνδυνο άνοιας, ενώ στην ανάλυση 21 μελετών συσχετίστηκαν με μειωμένο κίνδυνο νόσου Αλτσχάιμερ.
Πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση του 2025, με 55 παρατηρητικές μελέτες και περισσότερα από 7 εκατομμύρια άτομα, βρήκε επίσης χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας στους χρήστες στατινών.
Το πόρισμα του FDA
Στην αξιολόγησή του, ο FDA εξέτασε και τη βιβλιογραφία για τη σχέση ανάμεσα στις στατίνες και την άνοια. Η εικόνα δεν έδειχνε αύξηση κινδύνου. Αντίθετα, τα δεδομένα ήταν ουδέτερα ή σε ορισμένες περιπτώσεις έδειχναν πιθανή μείωση κινδύνου.
Σύμφωνα με την ανασκόπηση που επικαλείται το έγγραφο του FDA, είχαν εντοπιστεί 7 μελέτες που εξέταζαν τη σχέση ανάμεσα στη χρήση στατινών και την εμφάνιση άνοιας.Οι 3 μελέτες έδειξαν ότι η χρήση στατινών μπορεί να συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας. Οι 4, από την άλλη, δεν έδειξαν συσχέτιση ανάμεσα στη χρήση στατινών και την εμφάνιση άνοιας. Η συνολική ανάλυση επίσης δεν έδειξε συσχέτιση ανάμεσα στις στατίνες και τη νέα εμφάνιση άνοιας.
Άρα, με βάση τα δεδομένα που αξιολόγησε ο FDA, δεν υπήρχε καθαρό σήμα ότι οι στατίνες αυξάνουν τον κίνδυνο άνοιας. Η ανησυχία αφορούσε κυρίως σπάνια, παροδικά γνωστικά συμπτώματα και όχι τεκμηριωμένη αύξηση της νόσου Αλτσχάιμερ ή άλλης μορφής άνοιας.
«Νομίζω ότι η σχέση ανάμεσα στις στατίνες και τη γνωστική λειτουργία παραμένει αμφιλεγόμενη. Δεν υπάρχει ακόμη σαφές συμπέρασμα για το αν βοηθούν στην πρόληψη της άνοιας ή της νόσου Αλτσχάιμερ, αν έχουν ουδέτερη επίδραση ή αν αυξάνουν τον κίνδυνο», εξήγησε στην επίσημη σελίδα του Harvard JoAnn Manson, επικεφαλής του Τμήματος Προληπτικής Ιατρικής στο Brigham and Women’s Hospital.
Όπως τόνισε η ίδια, «ορισμένοι διστάζουν να πάρουν στατίνες επειδή έχουν ακούσει για άτομα που εμφάνισαν συμπτώματα τα οποία σχετίζονται με τη χρήση τους, όπως εγκεφαλική ομίχλη, μυϊκό πόνο και προβλήματα στο συκώτι. Όμως τέτοιες παρενέργειες είναι σπάνιες και τα οφέλη των στατινών υπερτερούν ξεκάθαρα των κινδύνων στα άτομα που είναι κατάλληλοι υποψήφιοι».
Ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο The BMJ στηρίζει αυτό το συμπέρασμα. Οι συγγραφείς εξέτασαν 62 δοκιμές, με περισσότερους από 120.000 συμμετέχοντες και μέση διάρκεια παρακολούθησης περίπου 4 ετών. Αν και διαπίστωσαν ότι η χρήση στατινών συνδεόταν με μικρή αύξηση συμπτωμάτων, όπως μυϊκός πόνος, δυσλειτουργία του συκωτιού, προβλήματα στα νεφρά και οφθαλμικές παθήσεις, ο σημαντικά χαμηλότερος κίνδυνος εμφράγματος, εγκεφαλικού επεισοδίου και άλλων αγγειακών παθήσεων υπερτερούσε αυτών των κινδύνων.
Δεν είναι η πρώτη μελέτη που εξετάζει τη σχέση κινδύνου και οφέλους σε άτομα με καρδιαγγειακούς παράγοντες κινδύνου.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2021 στο Journal of the American College of Cardiology (JACC) επιχείρησε να δώσει περισσότερες απαντήσεις. Οι ερευνητές εξέτασαν δεδομένα για τη χρήση στατινών σε 18.446 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω, τα οποία είχαν συμμετάσχει σε μεγάλη τυχαιοποιημένη δοκιμή για την ασπιρίνη. Διαπίστωσαν ότι, σε διάστημα παρακολούθησης σχεδόν 5 ετών, όσοι έπαιρναν στατίνες δεν είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν άνοια σε σχέση με όσους δεν τις έπαιρναν. Το ίδιο ίσχυε και για άλλες μεταβολές στη γνωστική λειτουργία, τη μνήμη, τη γλώσσα, την εκτελεστική λειτουργία, αλλά και για έναν δείκτη που ονομάζεται ψυχοκινητική ταχύτητα και μετρά πόσο γρήγορα μπορεί κάποιος να επεξεργαστεί πληροφορίες. Οι ερευνητές δεν βρήκαν επίσης διαφορές ανάμεσα στους διαφορετικούς τύπους στατινών.
«Οι τυχαιοποιημένες δοκιμές έχουν δείξει ότι οι παρενέργειες είναι εξαιρετικά σπάνιες, όταν συγκρίνονται οι ομάδες που λαμβάνουν στατίνες με τις ομάδες που λαμβάνουν εικονικό φάρμακο. Νομίζω ότι πολλές από τις ανησυχίες γύρω από τις στατίνες έχουν περισσότερο να κάνουν με την εικόνα που έχει σχηματιστεί γύρω από τα συγκεκριμένα φάρμακα παρά με τα πραγματικά δεδομένα», δήλωσε η Manson.
Πώς να ερμηνεύσετε όλα τα παραπάνω
Τελικά, όσον αφορά την έρευνα για τις στατίνες και την άνοια, τα ευρήματα είναι αρκετά αντιφατικά ώστε να μπορεί να πει κανείς ότι, αν οι στατίνες έχουν κάποια επίδραση στη γνωστική λειτουργία, αυτή είναι πιθανότατα αρκετά μικρή, σύμφωνα με τη Manson.
Αν παίρνετε στατίνες και εμφανίσετε συμπτώματα όπως ομίχλη εγκεφάλου, σύγχυση ή δυσκολία συγκέντρωσης, θα πρέπει να επικοινωνήσετε άμεσα με το γιατρό σας, ο οποίος θα αποφασίσει εάν πρέπει να μειώσετε τη δόση σας ή να δοκιμάσετε κάποιο άλλο φαρμακευτικό σχήμα.
«Δεν πρέπει να σταματάτε από μόνοι σας μια στατίνη, επειδή η υψηλή χοληστερίνη είναι σαφής παράγοντας κινδύνου για καρδιοπάθεια και εγκεφαλικό επεισόδιο, ενώ αποτελεί επίσης παράγοντα κινδύνου για γνωστική έκπτωση», δήλωσε η Manson.
Αξίζει να σημειωθεί ότι 2024, μεγάλη διεθνής ανασκόπηση της έρευνας για την άνοια, που δημοσιεύτηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό The Lancet, πρόσθεσε την υψηλή LDL χοληστερίνη στη λίστα των παραγόντων κινδύνου που μπορεί να είναι τροποποιήσιμοι. Η ανασκόπηση κατέληξε ότι η ρύθμιση των επιπέδων χοληστερίνης, ιδιαίτερα στη μέση ηλικία, θα μπορούσε να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου άνοιας αργότερα στη ζωή.
Στην πραγματικότητα, η υψηλή χοληστερίνη είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου στους οποίους μπορούμε να παρέμβουμε. Όπως τονίζει και ο οργανισμός Alzheimer’s Research UK, αν όλοι ρύθμιζαν τα επίπεδα χοληστερίνης τους, θα μπορούσαν να καταγραφούν 7 λιγότερα περιστατικά άνοιας ανά 100 άτομα που διαφορετικά θα εμφάνιζαν τη νόσο.
