Καθώς η ευλογιά των πιθήκων (γνωστή και ως mpox) συνεχίζει να προκαλεί τοπικές εξάρσεις στην Αφρική και, κατά διαστήματα, και σε άλλες περιοχές του κόσμου, οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν πώς ο ιός έφτασε να εξαπλωθεί διεθνώς το 2022 και ποιοι μηχανισμοί θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια νέα παγκόσμια διασπορά.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο (αλλά δεν έχει αξιολογηθεί από ομοτίμους) έδειξε ότι το στέλεχος που προκάλεσε την έξαρση του 2022 παρέμεινε στους όρχεις ποντικών για εβδομάδες μετά τη μόλυνση και προκάλεσε ιστική βλάβη, γεγονός που εγείρει το ενδεχόμενο να επηρεάζεται η ανδρική γονιμότητα. Το ζήτημα αυτό δεν έχει ακόμη διερευνηθεί σε ανθρώπους.
Την ίδια στιγμή, ο ιός συνεχίζει να εξελίσσεται. Τον Δεκέμβριο, υγειονομικές αρχές ανακοίνωσαν την ανίχνευση ενός στελέχους της ευλογιάς των πιθήκων που συνδυάζει γενετικά στοιχεία από δύο διαφορετικούς κλάδους για πρώτη φορά. Αν και η εξέλιξη είναι αναμενόμενη για τέτοιους ιούς, όσο περισσότερες ευκαιρίες έχουν να εξαπλώνονται, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να ξεπεράσουν σταδιακά την προστασία που προσφέρουν τα εμβόλια και οι διαθέσιμες θεραπείες.
Συνολικά, τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι οι επιστήμονες «έχουν ακόμη πολλά να μάθουν» για τα υπάρχοντα στελέχη, πόσο μάλλον για όσα ενδέχεται να εμφανιστούν στο μέλλον, επισήμανε η Boghuma Titanji, λοιμωξιολόγος στο Emory University. Η ευλογιά των πιθήκων ανήκει στην οικογένεια των poxvirus, στην οποία περιλαμβάνεται και η ευλογιά, «γι’ αυτό δεν πρέπει να υποτιμούμε τις δυνατότητές της, αν της επιτραπεί να εγκατασταθεί μόνιμα στους ανθρώπινους πληθυσμούς και να συνεχίσει να προσαρμόζεται», πρόσθεσε.
Η ευλογιά των πιθήκων εξελίσσεται
Η λοίμωξη από mpox μπορεί να προκαλέσει επώδυνες δερματικές βλάβες γεμάτες υγρό, πυρετό και, σε σοβαρές περιπτώσεις, θάνατο. Μέχρι σήμερα έχουν αναγνωριστεί 4 κλάδοι του ιού: Ia, Ib, IIa και IIb.
Ο ιός μολύνει ανθρώπους από τη δεκαετία του 1970. Για πολλά χρόνια, η μετάδοση παρέμενε περιορισμένη. Αυτό άλλαξε στα τέλη της δεκαετίας του 2010, όταν ένα στέλεχος του κλάδου II προκάλεσε μεγάλη έξαρση στη Νιγηρία. Ένα συγγενικό στέλεχος του κλάδου IIb ευθύνεται για την παγκόσμια έξαρση του 2022, κατά την οποία μολύνθηκαν περισσότερα από 100.000 άτομα, μια έξαρση που εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη.
Το 2025 καταγράφηκε σημαντική αύξηση λοιμώξεων από mpox του κλάδου I, ο οποίος στο παρελθόν προκαλούσε σποραδικές αλλά θανατηφόρες εξάρσεις σε αγροτικές περιοχές της Κεντρικής Αφρικής. Ένας νέος υποτύπος, ο Ib, άρχισε να εξαπλώνεται μεταξύ ανθρώπων σε πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές στα τέλη του 2023, πιθανώς μέσω της σεξουαλικής επαφής. Η εξέλιξη αυτή έχει προκαλέσει ανησυχία, καθώς θυμίζει την πορεία του κλάδου II πριν αυτός εξαπλωθεί παγκοσμίως, ανέφερε η Titanji.
Τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν πώς οι νεότεροι κλάδοι Ib και IIb διαφέρουν από τα παλαιότερα στελέχη. Μελέτες σε τρωκτικά δείχνουν ότι οι κλάδοι αυτοί φαίνεται να είναι λιγότερο θανατηφόροι, αλλά πιο αποτελεσματικοί στη μετάδοση, καθώς προκαλούν ηπιότερη νόσο.
Αρουραίοι που μολύνθηκαν με ευλογιά των πιθήκων του κλάδου Ib είχαν υψηλότερα ποσοστά επιβίωσης σε σύγκριση με εκείνους που μολύνθηκαν με τον κλάδο Ia, ενώ παρήγαγαν παρόμοια επίπεδα μολυσματικού ιού. Επιπλέον, η εμφάνιση ορατών δερματικών βλαβών καθυστέρησε σημαντικά στις λοιμώξεις από τον κλάδο Ib.
Τα ευρήματα αυτά βοηθούν να εξηγηθεί γιατί ο ιός «μπορεί να μεταδίδεται τόσο αποτελεσματικά μέσω της σεξουαλικής επαφής», καθώς τα άτομα ενδέχεται να τον μεταδίδουν πριν εμφανίσουν συμπτώματα, εξήγησε η Titanji.
Πιθανές επιπτώσεις στη γονιμότητα
Άλλη ερευνητική ομάδα μελέτησε πώς η mpox του κλάδου IIb μολύνει ποντίκια. Διαπιστώθηκαν υψηλά επίπεδα μολυσματικού ιού στους όρχεις για τουλάχιστον 3 εβδομάδες μετά τη μόλυνση, κάτι που υποδηλώνει ότι το ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα μπορεί να λειτουργεί ως δεξαμενή του ιού και να διευκολύνει τη σεξουαλική μετάδοση.
Η μόλυνση προκάλεσε ιστική βλάβη που οδήγησε σε απώλεια της παραγωγής σπέρματος.
«Περιμέναμε να δούμε κάποια φλεγμονή ή διαταραχή της δομής, αλλά το ενδεχόμενο να επηρεάζεται η ανδρική γονιμότητα ήταν πραγματικά σοκαριστικό», ανέφερε η Alyson Kelvin, ειδικός σε αναδυόμενους ιούς στο University of Calgary και εκ των συγγραφέων της μελέτης.
Η μελέτη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς σχεδόν όλες οι καταγεγραμμένες λοιμώξεις από τον κλάδο IIb έχουν σημειωθεί σε άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες. Θα πρέπει, επομένως, να διερευνηθεί αν τα ευρήματα στα ποντίκια ισχύουν και για τους ανθρώπους, τόνισε η Titanji.
Η εξέλιξη του ιού
Ενώ τα πειράματα σε ζώα αρχίζουν μόλις τώρα να αποδίδουν δεδομένα, ο ιός συνεχίζει να εξελίσσεται και στους ανθρώπους. Τον Δεκέμβριο, υγειονομικές αρχές στο Ηνωμένο Βασίλειο ανέφεραν μόλυνση από ένα στέλεχος που δεν είχε παρατηρηθεί ξανά και αποτελεί συνδυασμό των κλάδων Ib και IIb.
Το στέλεχος αυτό προέκυψε μέσω της διαδικασίας του ανασυνδυασμού, όταν ένα άτομο μολύνεται ταυτόχρονα με περισσότερα από ένα στελέχη του ίδιου ιού, επιτρέποντας την ανταλλαγή μεγάλων τμημάτων γενετικού υλικού.
Οι poxvirus είναι γνωστοί για την ικανότητά τους να υφίστανται ανασυνδυασμό, ωστόσο συνήθως τα νέα στελέχη που προκύπτουν δεν είναι βιώσιμα. Σύμφωνα με γονιδιωματική ανάλυση που αναρτήθηκε στο Virological.org στις 7 Δεκεμβρίου, αυτή είναι η πρώτη φορά που απομονώθηκε βιώσιμο στέλεχος της ευλογιάς των πιθήκων που προέκυψε από ανασυνδυασμό δύο κλάδων.
Το νέο στέλεχος δεν θεωρείται απαραίτητα πιο επικίνδυνο, όμως δείχνει ότι ο ανασυνδυασμός μπορεί να οδηγήσει σε βιώσιμους ιούς. Θα χρειαστούν περαιτέρω μελέτες για να διαπιστωθεί αν είναι πιο μεταδοτικό, πιο επικίνδυνο ή αν μπορεί να παρακάμπτει την προστασία των εμβολίων. Μέχρι τότε, οι υγειονομικές αρχές θα πρέπει να παρακολουθούν στενά την πορεία του, καθώς μια ευρύτερη εξάπλωση θα ήταν ανησυχητικό σημάδι.
Συνολικά, τα ευρήματα του Δεκεμβρίου δείχνουν ότι η νόσος παραμένει «γεμάτη εκπλήξεις», ανέφερε η Kelvin. «Οι ιοί της ευλογιάς των πιθήκων έχουν προκαλέσει δύο καταστάσεις έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία μέσα σε 3 χρόνια, οπότε δεν έχουμε την πολυτέλεια να τους αγνοήσουμε».
