Για δεκαετίες ακούμε τη φράση «κλείσε την τηλεόραση, θα σου κάνει κακό στον εγκέφαλο». Αν και η έκφραση αυτή ακούγεται υπερβολική, μια νέα επιστημονική έρευνα υποδηλώνει ότι ίσως τελικά κρύβει μια δόση αλήθειας.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Alzheimer’s & Dementia: Journal of the Alzheimer’s Association διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι που παρακολουθούσαν τηλεόραση πολύ συχνά στη μέση ηλικία εμφάνιζαν, αρκετές δεκαετίες αργότερα, μικρότερο όγκο σε σημαντικές περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη, τη λήψη αποφάσεων και την οπτική επεξεργασία. Παράλληλα, παρουσίαζαν περισσότερες αλλοιώσεις στη λευκή ουσία του εγκεφάλου, οι οποίες έχουν συνδεθεί με τη γήρανση, την αυξημένη πιθανότητα εγκεφαλικού επεισοδίου, τη γνωστική έκπτωση και την άνοια.
Τι έδειξε η έρευνα
Οι ερευνητές ανέλυσαν στοιχεία από περίπου 1.700 ενήλικες, με μέση ηλικία τα 53 έτη, οι οποίοι συμμετείχαν στη μακροχρόνια αμερικανική μελέτη Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC). Η συγκεκριμένη μελέτη παρακολουθεί επί δεκαετίες την υγεία του καρδιαγγειακού συστήματος και του εγκεφάλου.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να δηλώσουν πόσο συχνά παρακολουθούσαν τηλεόραση στον ελεύθερο χρόνο τους, επιλέγοντας ανάμεσα στις απαντήσεις «ποτέ ή σπάνια» έως «πολύ συχνά». Παράλληλα, ανέφεραν και πόσες ώρες περνούσαν καθιστοί κατά τη διάρκεια της εργασίας τους.
Περισσότερα από είκοσι χρόνια αργότερα υποβλήθηκαν σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου (MRI). Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: όσοι είχαν δηλώσει ότι παρακολουθούσαν τηλεόραση «πολύ συχνά» παρουσίαζαν εκτεταμένες δομικές διαφορές στον εγκέφαλο σε σύγκριση με όσους έβλεπαν σπάνια ή καθόλου τηλεόραση.
Συγκεκριμένα, οι επιστήμονες παρατήρησαν:
- μικρότερο όγκο σε περιοχές που αποτελούν πρώιμους δείκτες της νόσου Αλτσχάιμερ,
- μεγαλύτερη έκταση αλλοιώσεων στη λευκή ουσία του εγκεφάλου, ένδειξη νόσου των μικρών εγκεφαλικών αγγείων,
- μικρότερους μετωπιαίους λοβούς, που σχετίζονται με την εκτελεστική λειτουργία, τον προγραμματισμό και τη λήψη αποφάσεων,
- μικρότερους ινιακούς λοβούς, οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την επεξεργασία των οπτικών πληροφοριών.
Αξιοσημείωτο είναι ότι οι συσχετίσεις αυτές παρέμειναν ισχυρές ακόμη και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη άλλους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου, όπως η σωματική άσκηση, ο διαβήτης, ο δείκτης μάζας σώματος, το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι το πρόβλημα δεν φαίνεται να είναι αποκλειστικά η καθιστική ζωή.
Οι συμμετέχοντες που περνούσαν πολλές ώρες καθιστοί στη δουλειά τους δεν εμφάνισαν τις ίδιες αρνητικές μεταβολές. Αντίθετα, παρουσίαζαν μεγαλύτερο όγκο στους μετωπιαίους και ινιακούς λοβούς, καθώς και λιγότερες αλλοιώσεις στη λευκή ουσία, γεγονός που υποδηλώνει καλύτερη υγεία του εγκεφάλου.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό πιθανότατα οφείλεται στο ότι πολλές καθιστικές επαγγελματικές δραστηριότητες απαιτούν συνεχή πνευματική εγρήγορση, συγκέντρωση, επίλυση προβλημάτων και λήψη αποφάσεων. Με άλλα λόγια, δεν έχει σημασία μόνο πόσο καθόμαστε, αλλά και τι κάνουμε όσο καθόμαστε.
Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Βιολογικών Επιστημών και Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας (USC), David Raichlen:
«Για χρόνια εστιάζαμε στο πόσο χρόνο περνούν οι άνθρωποι καθιστοί. Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι πρέπει να δίνουμε εξίσου μεγάλη σημασία και στο τι κάνουν όσο κάθονται.»
Γιατί οι άνδρες φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι οι περισσότερες από τις αλλαγές που καταγράφηκαν στις μαγνητικές τομογραφίες εμφανίστηκαν κυρίως στους άνδρες. Όταν οι ερευνητές ανέλυσαν ξεχωριστά τα δεδομένα ανά φύλο, διαπίστωσαν ότι τόσο οι αρνητικές επιδράσεις της τηλεόρασης όσο και οι θετικές συσχετίσεις της πνευματικά απαιτητικής καθιστικής εργασίας ήταν περισσότερο εμφανείς στους άνδρες.
Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα ώστε να κατανοηθούν καλύτερα οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων.
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η μελέτη έχει και ορισμένους περιορισμούς. Η συχνότητα παρακολούθησης τηλεόρασης βασίστηκε στις δηλώσεις των ίδιων των συμμετεχόντων και όχι σε αντικειμενική καταγραφή του χρόνου που περνούσαν μπροστά στην οθόνη. Επιπλέον, δεν υπήρχε μαγνητική τομογραφία κατά την έναρξη της μελέτης, γεγονός που δεν επιτρέπει την άμεση σύγκριση των αλλαγών στον εγκέφαλο με την πάροδο του χρόνου.
Τα αποτελέσματα της έρευνας ενισχύουν την άποψη ότι όλες οι καθιστικές δραστηριότητες δεν έχουν τις ίδιες επιπτώσεις στην υγεία του εγκεφάλου.
Η παθητική παρακολούθηση τηλεόρασης φαίνεται να συνδέεται με δυσμενείς αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου, ενώ δραστηριότητες που απαιτούν πνευματική συμμετοχή ενδέχεται να λειτουργούν προστατευτικά.
Όπως επισημαίνει ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Natan Feter, οι συστάσεις των ειδικών ίσως στο μέλλον δεν περιορίζονται απλώς στο «σηκωθείτε από την καρέκλα», αλλά θα δίνουν μεγαλύτερη έμφαση και στην ποιότητα των δραστηριοτήτων που επιλέγουμε όταν παραμένουμε καθιστοί.
Με απλά λόγια, δεν αρκεί μόνο να κινούμαστε περισσότερο. Εξίσου σημαντικό είναι να αφιερώνουμε λιγότερο χρόνο στην παθητική θέαση τηλεόρασης και περισσότερο σε δραστηριότητες που κρατούν τον εγκέφαλο ενεργό, όπως το διάβασμα, η εκμάθηση νέων δεξιοτήτων, τα επιτραπέζια παιχνίδια στρατηγικής ή ακόμη και μια πνευματικά απαιτητική εργασία.
