Το να ξεχνάτε πού αφήσατε τα κλειδιά σας ή να μην μπορείτε να θυμηθείτε αμέσως το όνομα κάποιου είναι μια εμπειρία που λίγο-πολύ όλοι έχουμε ζήσει. Αν και πολλοί ανησυχούν ότι τέτοιες στιγμές αποτελούν τα πρώτα σημάδια άνοιας, οι νευροεπιστήμονες επισημαίνουν ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, η εξήγηση είναι πολύ πιο απλή: το στρες, η έλλειψη ύπνου ή η πνευματική κόπωση.

Σύμφωνα με τον Δρ. Tommy Wood, καθηγητή Παιδιατρικής και Νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, οι μικρές καθημερινές «παραλείψεις» μνήμης σπάνια συνδέονται με μια νευροεκφυλιστική νόσο.

Γιατί ξεχνάτε πράγματα όταν είστε κουρασμένοι ή αγχωμένοι

Ο ειδικός εξηγεί ότι η δημιουργία μιας ανάμνησης περνά από τρία βασικά στάδια: την κωδικοποίηση (όταν ο εγκέφαλος καταγράφει μια πληροφορία), την εδραίωση (όταν τη μετατρέπει σε μακροπρόθεσμη μνήμη) και την ανάκληση (όταν την επαναφέρετε στη συνείδησή σας).

Όταν βρίσκεστε υπό πίεση ή δεν έχετε κοιμηθεί αρκετά, το πρόβλημα συνήθως δεν είναι ότι η μνήμη χάθηκε. Η πληροφορία υπάρχει ήδη στον εγκέφαλο, όμως δυσκολεύεστε να την ανασύρετε τη συγκεκριμένη στιγμή. Γι’ αυτό και, αν θέλετε να θυμάστε κάτι σημαντικό, χρειάζεται πρώτα να του δώσετε προσοχή. Όπως σημειώνει ο Δρ Wood, ο εγκέφαλος πρέπει να «καταλάβει» ότι μια πληροφορία αξίζει να αποθηκευτεί.

Πότε η απώλεια μνήμης μπορεί να είναι ανησυχητική

Η εικόνα είναι διαφορετική στις νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ. Εκεί, το πρόβλημα εμφανίζεται ήδη στο στάδιο της κωδικοποίησης: ο εγκέφαλος δεν καταγράφει σωστά τη νέα πληροφορία εξαρχής.

Ένα ακόμη στοιχείο που αναφέρουν οι ειδικοί είναι ότι πολλοί άνθρωποι με άνοια δεν αντιλαμβάνονται οι ίδιοι τις αλλαγές στη μνήμη τους. Αντίθετα, όταν εσείς παρατηρείτε ότι κάτι δεν λειτουργεί όπως παλιά και σας προβληματίζει, αυτό συχνά αποτελεί καθησυχαστικό σημάδι και όχι ένδειξη άνοιας.

Η άνοια δεν είναι πάντα αναπόφευκτη

Η άνοια ορίζεται ως η έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών σε βαθμό που επηρεάζει την ικανότητα ενός ανθρώπου να διαχειρίζεται μόνος του την καθημερινότητά του. Η νόσος Αλτσχάιμερ και η αγγειακή άνοια αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα των περιστατικών.

Ωστόσο, τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι τουλάχιστον οι μισές περιπτώσεις άνοιας θα μπορούσαν να προληφθούν, εφόσον αντιμετωπιστούν εγκαίρως συγκεκριμένοι παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής και τη γενική υγεία.

Οι παράγοντες που μπορείτε να αλλάξετε

Η καλή υγεία της καρδιάς και του μεταβολισμού παίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας. Παράλληλα, προβλήματα όπως η απώλεια ακοής ή όρασης φαίνεται να αυξάνουν τον κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης, καθώς μειώνουν τα ερεθίσματα που λαμβάνει ο εγκέφαλος.

Ο Δρ. Wood υπογραμμίζει ότι ακόμη και παρεμβάσεις όπως η χρήση ακουστικών βαρηκοΐας ή η επέμβαση για καταρράκτη μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου γνωστικής επιδείνωσης.

Όπως τονίζει, όταν θεωρείτε τη γνωστική φθορά αναπόφευκτη, είναι πιθανότερο να παραμελήσετε συνήθειες που προστατεύουν τον εγκέφαλό σας. Αντίθετα, η πεποίθηση ότι μπορείτε να διατηρήσετε την εγκεφαλική σας υγεία λειτουργεί ως κίνητρο για ουσιαστικές αλλαγές.

Καταστάσεις που μπορεί να μοιάζουν με άνοια, αλλά είναι αναστρέψιμες

Οι οδηγίες της Mayo Clinic και της Cleveland Clinic αναφέρουν ότι αρκετές ιατρικές καταστάσεις μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα που θυμίζουν πρώιμη άνοια ή έντονη «ομίχλη εγκεφάλου», χωρίς να πρόκειται για νευροεκφυλιστική νόσο.

Μεταξύ των πιο συχνών αναστρέψιμων αιτιών είναι:

• Έλλειψη βιταμινών, κυρίως Β12 και Β1, που είναι απαραίτητες για τη λειτουργία των νεύρων και του εγκεφάλου.
• Διαταραχές του θυρεοειδούς, ιδιαίτερα ο υποθυρεοειδισμός, που επιβραδύνει τον μεταβολισμό του εγκεφάλου.
• Παρενέργειες φαρμάκων, όπως η λήψη κατασταλτικών ή αντιχολινεργικών φαρμάκων και οι αλληλεπιδράσεις πολλών φαρμάκων ταυτόχρονα.
• Κατάθλιψη και έντονο άγχος, που μπορούν να προκαλέσουν τη λεγόμενη «ψευδοάνοια», μια κατάσταση με δυσκολίες στη μνήμη και στη συγκέντρωση που συχνά βελτιώνεται με την κατάλληλη θεραπεία.
• Μεταβολικές διαταραχές και προβλήματα νεφρών ή ήπατος, καθώς και διαταραχές των ηλεκτρολυτών, που επηρεάζουν τη χημεία του εγκεφάλου.

Πότε πρέπει να απευθυνθείτε σε γιατρό;

Αν παρατηρείτε επίμονες αλλαγές στη μνήμη, στη συγκέντρωση ή στην ικανότητα οργάνωσης της καθημερινότητάς σας, αξίζει να συμβουλευτείτε έναν γιατρό. Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να εντοπίσει αναστρέψιμες αιτίες και να οδηγήσει σε παρεμβάσεις που προστατεύουν τη γνωστική λειτουργία.

Η καθημερινή λειτουργία του εγκεφάλου, καταλήγει ο Δρ. Wood, αντανακλά όλα όσα συμβαίνουν στον οργανισμό σας. Και το σημαντικότερο μήνυμα είναι αισιόδοξο: όταν αντιλαμβάνεστε έγκαιρα ότι κάτι έχει αλλάξει, υπάρχει ακόμη χρόνος να κάνετε αλλαγές που μπορούν να ωφελήσουν την υγεία του εγκεφάλου σας.