Εδώ και δεκαετίες ακούμε ότι η απώλεια βάρους είναι απλώς θέμα θέλησης: τρώτε λιγότερο και κινείστε περισσότερο. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστήμη έχει αποδείξει ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι.
Θα επανέλθουμε σε αυτό σε λίγο. Πρώτα, όμως, ας γυρίσουμε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πίσω, για να δούμε πώς ζούσαν οι μακρινοί πρόγονοί μας. Σε μεγάλο βαθμό, εκεί βρίσκεται η αιτία για τη δυσκολία που αντιμετωπίζουμε σήμερα όταν προσπαθούμε να χάσουμε βάρος.
Για τους πρώτους ανθρώπους, το σωματικό λίπος ήταν απαραίτητο για την επιβίωση. Αν ήταν πολύ λίγο, κινδύνευαν να πεθάνουν από την πείνα. Αν ήταν υπερβολικό, δυσκολεύονταν να κινηθούν γρήγορα. Με την πάροδο του χρόνου, το ανθρώπινο σώμα έγινε εξαιρετικά αποτελεσματικό στο να προστατεύει τα αποθέματα ενέργειάς του, χάρη σε πολύπλοκους βιολογικούς μηχανισμούς που ελέγχονται από τον εγκέφαλο. Σήμερα, όμως, ζούμε σε έναν κόσμο όπου το φαγητό βρίσκεται παντού και δεν χρειάζεται να κινούμαστε ιδιαίτερα. Έτσι, οι ίδιοι μηχανισμοί που κάποτε μας βοηθούσαν να επιβιώσουμε σε περιόδους αβεβαιότητας δυσκολεύουν πλέον την απώλεια βάρους.
Όταν χάνετε βάρος, το σώμα αντιδρά σαν να απειλείται η επιβίωσή του. Οι ορμόνες που προκαλούν πείνα αυξάνονται, η λαχτάρα για φαγητό γίνεται εντονότερη και το σώμα καταναλώνει λιγότερη ενέργεια. Αυτές οι προσαρμογές εξελίχθηκαν ώστε το σώμα να αποθηκεύει και να χρησιμοποιεί όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερα την ενέργεια σε περιόδους κατά τις οποίες η τροφή άλλοτε ήταν άφθονη και άλλοτε δυσεύρετη. Σήμερα, όμως, έχουμε εύκολη πρόσβαση σε φθηνά πρόχειρα τρόφιμα με πολλές θερμίδες και ακολουθούμε έναν πιο καθιστικό τρόπο ζωής. Επομένως, οι προσαρμογές που κάποτε μας κρατούσαν ζωντανούς μπορούν πλέον να δημιουργήσουν προβλήματα.
Όπως διαπιστώθηκε σε πρόσφατη μελέτη, ο εγκέφαλος διαθέτει επίσης ισχυρούς μηχανισμούς που εμποδίζουν τη μεταβολή του σωματικού βάρους και μπορεί, κατά κάποιον τρόπο, να «θυμάται» πόσο ζυγίζατε στο παρελθόν.
«Για τους αρχαίους προγόνους μας, αυτό σήμαινε ότι, αν έχαναν βάρος σε δύσκολες περιόδους, το σώμα τους μπορούσε να επιστρέψει στο συνηθισμένο του βάρος όταν οι συνθήκες βελτιώνονταν. Για τον σύγχρονο άνθρωπο, όμως, αυτό σημαίνει ότι ο εγκέφαλος και το σώμα θυμούνται ακόμη και τα περιττά κιλά σαν να εξαρτάται από αυτά η επιβίωσή μας. Όταν, λοιπόν, το σώμα φτάσει κάποτε σε υψηλότερο βάρος, ο εγκέφαλος αρχίζει να το θεωρεί φυσιολογικό και προσπαθεί να το διατηρήσει», εξήγησε στο Science Daily ο Valdemar Brimnes Ingemann Johansen, εκ των συγγραφέων της μελέτης.
Η ικανότητα του σώματος να «θυμάται» το προηγούμενο υψηλότερο βάρος εξηγεί γιατί τόσο πολλοί άνθρωποι ξαναπαίρνουν τα κιλά που έχασαν μετά από μια δίαιτα. Όπως δείχνουν τα επιστημονικά δεδομένα, αυτό δεν οφείλεται σε έλλειψη πειθαρχίας. Η βιολογία μας κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο εξελίχθηκε: προσπαθεί να εμποδίσει την απώλεια βάρους.
Πώς μπορούμε να ξεγελάσουμε τη βιολογία
Σε αυτό το σημείο, φάρμακα για την απώλεια βάρους, όπως το Wegovy και το Mounjaro, προσφέρουν νέες ελπίδες. Τα φάρμακα αυτά μιμούνται ορμόνες του εντέρου, οι οποίες στέλνουν μήνυμα στον εγκέφαλο να περιορίσει την όρεξη.
Δεν ανταποκρίνονται, όμως, όλοι καλά σε αυτά τα φάρμακα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ανεπιθύμητες ενέργειες δυσκολεύουν τη συνέχιση της θεραπείας. Σε άλλες, τα φάρμακα δεν φαίνεται να οδηγούν καθόλου σε απώλεια βάρους. Επίσης, όταν η θεραπεία διακόπτεται, οι μηχανισμοί του σώματος ενεργοποιούνται ξανά και το χαμένο βάρος επιστρέφει.
Οι εξελίξεις στην έρευνα για την παχυσαρκία και τον μεταβολισμό ενδέχεται στο μέλλον να οδηγήσουν σε θεραπείες που θα περιορίζουν τα σήματα τα οποία ωθούν το σώμα να επιστρέψει στο αρχικό του βάρος. Το αποτέλεσμα αυτό θα μπορούσε να διατηρείται ακόμη και μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας.
Η έρευνα δείχνει επίσης ότι η καλή υγεία δεν ταυτίζεται απαραίτητα με ένα συγκεκριμένο «σωστό βάρος». Η άσκηση, ο επαρκής ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η ψυχική ευεξία μπορούν να βελτιώσουν την υγεία της καρδιάς και του μεταβολισμού, ακόμη και αν το βάρος στη ζυγαριά αλλάξει ελάχιστα.
Χρειάζεται κινητοποίηση ολόκληρης της κοινωνίας
Φυσικά, η παχυσαρκία δεν αποτελεί μόνο ατομικό πρόβλημα. Για να αντιμετωπιστούν πραγματικά οι βαθύτερες αιτίες της, χρειάζεται κινητοποίηση ολόκληρης της κοινωνίας. Σύμφωνα με την έρευνα, αρκετά προληπτικά μέτρα θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά. Σε αυτά περιλαμβάνονται η διάθεση περισσότερων πόρων για πιο υγιεινά σχολικά γεύματα, ο περιορισμός της διαφήμισης πρόχειρων τροφίμων που απευθύνεται σε παιδιά, ο σχεδιασμός γειτονιών που διευκολύνουν το περπάτημα και το ποδήλατο αντί για τη χρήση αυτοκινήτου, καθώς και η καθιέρωση συγκεκριμένου μεγέθους μερίδων στα εστιατόρια.
Οι επιστήμονες εξετάζουν επίσης με ιδιαίτερη προσοχή τα πρώτα στάδια της ζωής, από την εγκυμοσύνη έως περίπου την ηλικία των 7 ετών. Σε αυτή την περίοδο, ο μηχανισμός που ρυθμίζει το βάρος ενός παιδιού μπορεί να επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό.
Η έρευνα έχει πράγματι διαπιστώσει ότι η διατροφή των γονέων, ο τρόπος με τον οποίο τρέφονται τα βρέφη και οι συνήθειες που αποκτώνται στα πρώτα χρόνια της ζωής μπορούν να επηρεάσουν για πολλά χρόνια τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ελέγχει την όρεξη και την αποθήκευση λίπους.
Αν θέλετε να χάσετε βάρος, υπάρχουν πράγματα που μπορείτε να κάνετε. Το βασικό είναι να δίνετε λιγότερη έμφαση στις εξαντλητικές δίαιτες που υπόσχονται γρήγορα αποτελέσματα και περισσότερη σε συνήθειες που μπορείτε να διατηρήσετε μακροπρόθεσμα και στηρίζουν συνολικά την υγεία σας. Ο επαρκής ύπνος, για παράδειγμα, βοηθά στη ρύθμιση της όρεξης. Η τακτική σωματική δραστηριότητα, ακόμη και αν πρόκειται απλώς για περπάτημα, μπορεί να βελτιώσει τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα και την υγεία της καρδιάς σας.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η παχυσαρκία δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία. Είναι μια βιολογική κατάσταση που επηρεάζεται από τον εγκέφαλο, τα γονίδια και το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Τα καλά νέα είναι ότι οι εξελίξεις στις νευροεπιστήμες και τη φαρμακολογία δημιουργούν νέες θεραπευτικές δυνατότητες, ενώ οι στρατηγικές πρόληψης μπορούν να αλλάξουν τα δεδομένα για τις επόμενες γενιές.
Αν, λοιπόν, έχετε δυσκολευτεί να χάσετε βάρος και να μην ξαναπάρετε τα κιλά που χάσατε, να γνωρίζετε ότι δεν είστε οι μόνοι και ότι δεν φταίτε εσείς. Ο εγκέφαλος είναι ένας πολύ ισχυρός αντίπαλος. Με τη βοήθεια, όμως, της επιστήμης, της ιατρικής και καλύτερα σχεδιασμένων πολιτικών, αρχίζουμε να αλλάζουμε τους κανόνες του παιχνιδιού.
