Μελέτη του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών διαπίστωσε τα οφέλη της υποστηριζόμενης θεραπευτικής σίτισης σε άτομα με διατροφικές διαταραχές. Η μελέτη, η οποία είναι μία από τις λίγες διεθνώς και η μοναδική στην Ελλάδα που εξετάζει την υποστηριζόμενη σίτιση στην εξωνοσοκομειακή θεραπεία, πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή 40 ασθενών ηλικίας 12 έως 57 ετών. Όπως προέκυψε, τα συμπτώματα της διατροφικής διαταραχής μειώθηκαν σημαντικά μετά από τρεις μήνες.

Η ψυχολόγος και Διευθύντρια του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών Δρ Μαρία Τσιάκα μίλησε στο HS για τα συμπεράσματα της μελέτης, τονίζοντας ότι «η ελπίδα δεν βρίσκεται μόνο στους αριθμούς. Βρίσκεται στη στιγμή που ένας άνθρωπος καταφέρνει να κάνει κάτι που μέχρι χθες θεωρούσε αδύνατο. Εκεί αρχίζει να ξανακερδίζει την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και τη δυνατότητα να οραματιστεί τη ζωή του πέρα από τη διατροφική διαταραχή».

HS: Σύμφωνα με τη νέα έρευνα που κάνατε στο Ελληνικό Κέντρο Διατροφικών Διαταραχών, είδατε ότι με την υποστηριζόμενη θεραπευτική σίτιση είχατε πολύ καλά αποτελέσματα: ο περιορισμός της τροφής μειώθηκε κατά 58% και η γενική συμπτωματολογία μειώθηκε κατά 36%. Είστε αισιόδοξη ότι οι ασθενείς μπορούν να δουν φως πια στην άκρη του τούνελ;

Δρ Μαρία Τσιάκα: «Είμαι αισιόδοξη, γιατί έχω δει ανθρώπους που κάποτε αδυνατούσαν να ολοκληρώσουν ακόμη και ένα γεύμα να επιστρέφουν σταδιακά στη ζωή τους, στις σπουδές, στις σχέσεις και στα όνειρά τους. Τα αποτελέσματα της έρευνάς μας είναι ενθαρρυντικά. Μέσα σε τρεις μήνες παρατηρήσαμε σημαντική υποχώρηση της συμπτωματολογίας, ιδιαίτερα του διατροφικού περιορισμού. Παρότι η μελέτη είναι προκαταρκτική και δεν διαθέτει ομάδα σύγκρισης, καταγράφει σημαντικές αλλαγές κατά τη διάρκεια ενός εντατικού εξωνοσοκομειακού θεραπευτικού προγράμματος.

Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι ένας ασθενής μπορεί να αρχίσει να αλλάζει τη διατροφική του συμπεριφορά προτού υποχωρήσουν πλήρως οι φόβοι και οι δυσλειτουργικές σκέψεις του. Αυτό είναι κάτι που βλέπουμε συχνά στο θεραπευτικό τραπέζι. Στο Ελληνικό Κέντρο Διατροφικών Διαταραχών έχουμε αναπτύξει ένα οργανωμένο εντατικό εξωνοσοκομειακό πρόγραμμα θεραπευτικά υποστηριζόμενης σίτισης, το μοναδικό αυτού του είδους στη χώρα, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία μας.

Για μένα, η ελπίδα δεν βρίσκεται μόνο στους αριθμούς. Βρίσκεται στη στιγμή που ένας άνθρωπος καταφέρνει να κάνει κάτι που μέχρι χθες θεωρούσε αδύνατο. Εκεί αρχίζει να ξανακερδίζει την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και τη δυνατότητα να οραματιστεί τη ζωή του πέρα από τη διατροφική διαταραχή».

HS: Λέτε ότι «η τροφή είναι δοσολογημένο φάρμακο». Πώς θα το εξηγούσατε σε έναν γονιό που βλέπει το παιδί του να αρνείται το φαγητό;

Δρ Μαρία Τσιάκα: «Θα του εξηγούσα ότι το παιδί του μπορεί να θέλει πραγματικά να γίνει καλά, αλλά την ίδια στιγμή να αδυνατεί να φάει. Στην ανορεξία, η τροφή μπορεί να προκαλεί εξαιρετικά έντονο φόβο. Αυτό που για έναν υγιή άνθρωπο είναι μια φυσιολογική καθημερινή διαδικασία, για τον ασθενή μπορεί να βιώνεται ως απειλή.

Χρησιμοποιώ τη μεταφορά ότι η τροφή είναι δοσολογημένο φάρμακο, γιατί η επαρκής διατροφή είναι απαραίτητη για τη σωματική και εγκεφαλική αποκατάσταση. Όπως η δόση ενός φαρμάκου καθορίζεται από τις θεραπευτικές ανάγκες του ασθενούς, έτσι και η απαιτούμενη διατροφική πρόσληψη καθορίζεται από την εξειδικευμένη θεραπευτική ομάδα και όχι από τους φόβους της διατροφικής διαταραχής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τη δυσκολία. Αναγνωρίζουμε τον φόβο, αλλά βοηθάμε τον ασθενή να μην καθορίζεται η συμπεριφορά του από αυτόν. Ο γονιός χρειάζεται να κατανοήσει ότι δεν έχει απέναντί του ένα παιδί που απλώς αρνείται να συνεργαστεί. Έχει ένα άτομο που δυσκολεύεται να κάνει κάτι απαραίτητο για την υγεία του και χρειάζεται ουσιαστική θεραπευτική υποστήριξη».

HS: Τι συμβαίνει στον υποσιτισμένο εγκέφαλο και γιατί το φαγητό αρχίζει να μοιάζει με απειλή;

Δρ Μαρία Τσιάκα: «Για να απαντήσουμε σε αυτή την ερώτηση, πρέπει να διαχωρίσουμε δύο πράγματα: τις επιπτώσεις του υποσιτισμού στον εγκέφαλο και τους ιδιαίτερους νευροβιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με την ανορεξία. Ο υποσιτισμός επηρεάζει τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου. Μπορεί να επιβαρύνει τη συγκέντρωση, τη γνωστική λειτουργία και τη συναισθηματική κατάσταση του ασθενούς. Πολλές από αυτές τις επιπτώσεις μπορούν να βελτιωθούν με τη διατροφική αποκατάσταση.

Ωστόσο, η ανορεξία δεν είναι απλώς αποτέλεσμα ενός υποσιτισμένου εγκεφάλου. Η νευροβιολογική έρευνα έχει αναδείξει διαφοροποιήσεις σε εγκεφαλικά κυκλώματα που συμμετέχουν στην επεξεργασία της ανταμοιβής, της τιμωρίας, του φόβου, στη λήψη αποφάσεων και στη διαμόρφωση συνηθειών.

Έτσι, ενώ ο οργανισμός έχει ανάγκη από τροφή, ο ασθενής μπορεί να βιώνει την κατανάλωσή της με έντονο άγχος, ενώ ο περιορισμός μπορεί να συνδέεται με μια προσωρινή αίσθηση ανακούφισης ή ελέγχου. Αυτό συμβάλλει στη δημιουργία ενός φαύλου κύκλου. Η αποφυγή του φαγητού μειώνει προσωρινά τη δυσφορία, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να ενισχύει τη συμπεριφορά που συντηρεί τη διαταραχή.

Είναι σημαντικό επίσης να γνωρίζουμε ότι ορισμένες δυσκολίες, όπως η γνωστική δυσκαμψία ή η αυξημένη ευαισθησία στο άγχος, μπορεί να προϋπάρχουν ή να διατηρούνται και μετά την αποκατάσταση του βάρους. Δεν εξηγούνται επομένως όλες οι δυσκολίες αποκλειστικά από τον υποσιτισμό. Αυτή η γνώση έχει άμεση κλινική σημασία. Όταν ένας ασθενής παγώνει μπροστά στο πιάτο, δεν αρκεί να του εξηγήσουμε λογικά ότι το φαγητό δεν είναι επικίνδυνο. Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και να τον βοηθήσουμε να διαχειριστεί τη δυσφορία του, ώστε να μπορέσει να συνεχίσει το γεύμα.

Γι' αυτό η θεραπευτική σίτιση δεν περιορίζεται στη χορήγηση τροφής. Περιλαμβάνει ενεργή θεραπευτική παρέμβαση την ίδια στιγμή που εμφανίζονται οι δυσκολίες».

HS: Πώς εξηγείτε σε έναν ασθενή ότι η διατροφική διαταραχή έχει βιολογική βάση και ότι δεν φταίει εκείνος;

Δρ Μαρία Τσιάκα: «Εξηγώ ότι οι διατροφικές διαταραχές δεν είναι επιλογή ούτε αποτέλεσμα έλλειψης θέλησης. Είναι σοβαρές ψυχικές διαταραχές, στην εμφάνιση και διατήρηση των οποίων αλληλεπιδρούν γενετικοί, βιολογικοί, ψυχολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες.

Χρησιμοποιούμε τη νευροβιολογική γνώση για να βοηθήσουμε τον ασθενή να καταλάβει γιατί δυσκολεύεται τόσο πολύ να αλλάξει συμπεριφορές που ο ίδιος μπορεί να αναγνωρίζει ως επιβλαβείς. Ένα σημαντικό μέρος της κλινικής μας δουλειάς είναι ο διαχωρισμός του ασθενούς από τη διατροφική διαταραχή. Συχνά ζητώ από τους ασθενείς να δώσουν ένα όνομα στη «φωνή της ανορεξίας». Όταν δυσκολεύονται στο γεύμα, τους ρωτώ: «Τι σου λέει τώρα η φωνή της ανορεξίας;». Αυτό μας βοηθά να αναγνωρίσουμε τους κανόνες, τις απειλές και τους φόβους που ενεργοποιούνται εκείνη τη στιγμή και να τους αντιμετωπίσουμε μαζί.

Το μήνυμα είναι ότι δεν επέλεξες να αρρωστήσεις και δεν ευθύνεσαι για την εμφάνιση της διαταραχής. Μπορείς όμως, με την κατάλληλη βοήθεια, να αρχίσεις να αντιστέκεσαι στις απαιτήσεις της και να ανακτάς σταδιακά τη ζωή σου».

HS: Ποιος μπορεί να είναι «υποστηρικτής» (γονέας, σύντροφος, αδελφός) και πώς επιλέγεται;

Δρ Μαρία Τσιάκα: «Υποστηρικτής μπορεί να είναι ένας γονέας, ο σύντροφος, ένα αδέλφι ή ένα άλλο σημαντικό πρόσωπο στη ζωή του ασθενούς. Η επιλογή γίνεται με βάση τη σχέση με τον ασθενή, τη διαθεσιμότητα, τη δυνατότητα συνεργασίας με τη θεραπευτική ομάδα και την ικανότητα του προσώπου να προσφέρει σταθερή υποστήριξη.

Ένα στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι ότι στο τραπέζι δεν υπάρχει μόνο ο φόβος του ασθενούς. Υπάρχει και ο φόβος του υποστηρικτή. Ο γονιός μπορεί να φοβάται ότι το παιδί του θα θυμώσει, θα καταρρεύσει ή θα επιδεινωθεί. Έτσι, προσπαθώντας να το ανακουφίσει, μπορεί άθελά του να αρχίσει να προσαρμόζει την καθημερινότητα της οικογένειας στις απαιτήσεις της διαταραχής.

Αυτό ονομάζεται προσαρμογή του υποστηρικτή και δεν σημαίνει ότι ο γονιός ευθύνεται για την ασθένεια. Συχνά πρόκειται για συμπεριφορές που προκύπτουν ακριβώς από την αγωνία και την προσπάθειά του να βοηθήσει. Στο Κέντρο εκπαιδεύουμε τους υποστηρικτές ώστε να κατανοούν όχι μόνο τις συμπεριφορές του ασθενούς, αλλά και τις δικές τους αντιδράσεις. Δεν τους ζητάμε να αλλάξουν την προσωπικότητά τους. Τους βοηθάμε να χρησιμοποιούν τα προσωπικά τους χαρακτηριστικά με τρόπο που διευκολύνει την ανάρρωση».

HS: Τι ακριβώς κάνει ο υποστηρικτής στο τραπέζι και τι θα πρέπει να αποφεύγει;

Δρ Μαρία Τσιάκα: «Ο υποστηρικτής χρειάζεται να συνδυάζει δύο στοιχεία: ενσυναίσθηση και σταθερότητα. Δεν βρίσκεται στο τραπέζι για να ελέγχει ή να τιμωρεί τον ασθενή. Βρίσκεται εκεί για να τον βοηθήσει να ακολουθήσει το συμφωνημένο διατροφικό πρόγραμμα, ακόμη και όταν ο φόβος είναι πολύ έντονος.

Για παράδειγμα, όταν ο ασθενής λέει «δεν μπορώ να φάω άλλο», ο υποστηρικτής μπορεί να αναγνωρίσει τη δυσκολία του χωρίς να συμφωνήσει ότι το γεύμα πρέπει να σταματήσει. Μπορεί να του πει: «Καταλαβαίνω ότι δυσκολεύεσαι πολύ αυτή τη στιγμή. Είμαι εδώ μαζί σου και θα το αντιμετωπίσουμε μαζί». Αυτό που χρειάζεται να αποφεύγει είναι η κριτική, οι απειλές, οι συγκρούσεις, οι ατελείωτες διαπραγματεύσεις και η συνεχής παροχή διαβεβαιώσεων όταν αυτές συντηρούν την εξάρτηση από την επιβεβαίωση.

Επίσης, χρειάζεται να μάθει να αναγνωρίζει πότε μια υποχώρηση ανακουφίζει προσωρινά τον ασθενή, αλλά ενισχύει μακροπρόθεσμα τη διατροφική διαταραχή. Δεν αντιμετωπίζονται όμως όλες οι δυσκολίες με τον ίδιο τρόπο. Ένας ασθενής που έχει παγώσει από τον φόβο χρειάζεται διαφορετική ανταπόκριση από κάποιον που καθυστερεί συστηματικά το γεύμα ακολουθώντας άκαμπτους κανόνες.

Γι' αυτό η εκπαίδευση των υποστηρικτών δεν περιορίζεται σε γενικές συμβουλές. Χρειάζεται να κατανοούν τι μπορεί να βρίσκεται πίσω από μια συμπεριφορά, πώς να ανταποκρίνονται και πότε να ζητούν καθοδήγηση από τη θεραπευτική ομάδα.

Η βασική μας αρχή είναι απλή: μπορούμε να δείχνουμε απόλυτη κατανόηση στον άνθρωπο, χωρίς να υποχωρούμε στις απαιτήσεις της διατροφικής διαταραχής. Δεν χρειάζεται να πολεμάμε τον ασθενή. Χρειάζεται να σταθούμε δίπλα του, απέναντι στην ασθένεια».