Η εργασία σε βάρδιες, ιδίως όταν περιλαμβάνει νυχτερινό ωράριο, μπορεί να απορρυθμίσει το βιολογικό ρολόι και να περιορίσει τις ώρες ύπνου. Η κόπωση και η δυσκολία συγκέντρωσης αυξάνουν την πιθανότητα λαθών και ατυχημάτων στη δουλειά. Σε βάθος χρόνου, μελέτες έχουν συνδέσει την εργασία σε βάρδιες με υψηλότερο κίνδυνο εμφράγματος και διαβήτη τύπου 2.
Η νυχτερινή εργασία έχει συνδεθεί και με ορισμένες μορφές καρκίνου. Ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC), που υπάγεται στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, την έχει κατατάξει στην κατηγορία 2Α, ως «πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο». Τα στοιχεία από μελέτες σε ανθρώπους κρίθηκαν περιορισμένα για τον καρκίνο του μαστού, του προστάτη και του παχέος εντέρου, ενώ η αξιολόγηση έλαβε υπόψη και ευρήματα από πειραματόζωα. Σε ξεχωριστή αξιολόγηση, το Εθνικό Πρόγραμμα Τοξικολογίας των ΗΠΑ έκρινε ότι τα ισχυρότερα στοιχεία αφορούν τον καρκίνο του μαστού σε γυναίκες που εργάζονταν συχνά τη νύχτα για πολλά χρόνια.
Στην καθημερινότητα, οι επιπτώσεις γίνονται συχνά αισθητές στον ύπνο. Αν δυσκολεύεστε συστηματικά να μείνετε ξύπνιοι στη βάρδια ή να κοιμηθείτε όταν σχολάτε, μπορεί να πρόκειται για διαταραχή ύπνου λόγω εργασίας σε βάρδιες. Οι νέες κλινικές οδηγίες της Αμερικανικής Ακαδημίας Ιατρικής του Ύπνου εξετάζουν ποιες παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν, ανάλογα με τα συμπτώματα και το ωράριό σας.
Τι είναι η διαταραχή ύπνου λόγω εργασίας σε βάρδιες
Όταν κάποιος εργάζεται συστηματικά τις ώρες που κανονικά θα κοιμόταν, διαταράσσεται ο φυσικός κύκλος ύπνου και εγρήγορσης. Αν αυτό συνεχίζεται για τουλάχιστον τρεις μήνες, μπορεί να εμφανιστεί διαταραχή ύπνου λόγω εργασίας σε βάρδιες.
Η διαταραχή μπορεί να εκδηλωθεί με έντονη υπνηλία, δυσκολία να αποκοιμηθεί κανείς, διακοπές στον ύπνο ή συνδυασμό αυτών των συμπτωμάτων. Τα προβλήματα αυτά συνδέονται τόσο με τις λίγες ώρες ύπνου όσο και με τον αποσυγχρονισμό του κιρκάδιου ρυθμού. Με άλλα λόγια, το βιολογικό ρολόι του οργανισμού δεν συμβαδίζει με τις ώρες που ο εργαζόμενος πρέπει να είναι ξύπνιος ή να κοιμάται.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η διαταραχή αφορά περίπου το 27% των ενηλίκων που εργάζονται σε βάρδιες και είναι συχνή τόσο στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας όσο και στα ιατρεία ύπνου. Όσοι την εμφανίζουν μπορεί να δυσκολεύονται να μείνουν ξύπνιοι στη νυχτερινή βάρδια και, όταν επιστρέφουν στο σπίτι, να κοιμηθούν αρκετά ώστε να ξεκουραστούν.
Η Αμερικανική Ακαδημία Ιατρικής του Ύπνου (AASM) εξέδωσε νέες κλινικές οδηγίες για την αντιμετώπιση της διαταραχής στους ενήλικες. Οι οδηγίες δημοσιεύθηκαν στο Journal of Clinical Sleep Medicine και συνοδεύονται από συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση. Οι ερευνητές αξιολόγησαν αλλαγές στις συνήθειες ύπνου και στην καθημερινότητα, φαρμακευτικές θεραπείες και παρεμβάσεις που στοχεύουν στη ρύθμιση του βιολογικού ρολογιού.
Στόχος είναι να βοηθηθούν οι γιατροί και οι ασθενείς να επιλέξουν την κατάλληλη αντιμετώπιση με βάση τα συμπτώματα, το ωράριο εργασίας και τις προτιμήσεις κάθε ασθενούς. Οι συντάκτες των οδηγιών επισημαίνουν ότι τα διαθέσιμα στοιχεία έχουν περιορισμούς και ότι η θεραπεία μπορεί να χρειαστεί να προσαρμοστεί στις συνθήκες κάθε εργαζομένου.
Ποιες θεραπείες προτείνουν οι νέες οδηγίες
Η Αμερικανική Ακαδημία Ιατρικής του Ύπνου ανέθεσε σε ομάδα ειδικών στον ύπνο και στους κιρκάδιους ρυθμούς να εξετάσει τις μελέτες που είχαν δημοσιευθεί και να επικαιροποιήσει τις συστάσεις. Η συστηματική ανασκόπηση και η μετα-ανάλυση στις οποίες βασίστηκαν οι συστάσεις εξέτασαν αποτελέσματα που έχουν σημασία τόσο για τους ασθενείς όσο και για τους γιατρούς τους.
Οι οδηγίες καλύπτουν επιλογές για την υπνηλία, την αϋπνία και την προσαρμογή του βιολογικού ρολογιού στο ωράριο εργασίας. Για ορισμένες παρεμβάσεις, τα στοιχεία επιτρέπουν πιο ασφαλή συμπεράσματα απ’ ό,τι για άλλες.
Τι μπορεί να βοηθήσει στην υπνηλία κατά τη βάρδια:
Για τους ενήλικες που νυστάζουν υπερβολικά στη νυχτερινή βάρδια, οι οδηγίες προτείνουν τη χορήγηση αρμοδαφινίλης ή μοδαφινίλης, ώστε να παραμένουν σε εγρήγορση. Η σύσταση αυτή στηρίζεται σε στοιχεία μέτριας βεβαιότητας.
Άλλες επιλογές είναι η καφεΐνη, η έκθεση σε έντονο φως, ο σύντομος ύπνος σε κατάλληλες ώρες και οι αλλαγές στην ώρα των γευμάτων. Για αυτές τις παρεμβάσεις, η βεβαιότητα των στοιχείων είναι χαμηλή. Το πόσο θα βοηθήσουν μπορεί να εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από τις ώρες της βάρδιας και από το πότε και πώς κοιμάται ο εργαζόμενος.
Οι παρεμβάσεις αυτές στοχεύουν κυρίως στην υπνηλία. Κάποιος μπορεί να νυστάζει λιγότερο ακόμη κι αν το βιολογικό του ρολόι παραμένει απορρυθμισμένο.
Ο Derk Krieger, καθηγητής Νευρολογίας και σύμβουλος νευρολόγος στο Re:Cognition Health, δεν συμμετείχε στη μελέτη. Όπως επισήμανε στο Medical News Today, η μοδαφινίλη και η αρμοδαφινίλη είναι από τις φαρμακευτικές επιλογές για την υπερβολική υπνηλία που έχουν καλύτερη επιστημονική τεκμηρίωση.
«Μπορούν να βελτιώσουν την εγρήγορση και ίσως να βοηθήσουν τους εργαζομένους να ανταποκριθούν καλύτερα στη νυχτερινή βάρδια. Το βιολογικό ρολόι, όμως, παραμένει απορρυθμισμένο και οι εργαζόμενοι εξακολουθούν να χρειάζονται αρκετό ύπνο. Πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι ο πονοκέφαλος, η ναυτία, η ζάλη και το άγχος», σημείωσε.
«Χρειαζόμαστε επίσης περισσότερα στοιχεία για τις μακροχρόνιες επιδράσεις τους και για το αν, όταν οι εργαζόμενοι είναι σε μεγαλύτερη εγρήγορση, μειώνονται τα ατυχήματα στη δουλειά ή στην οδήγηση», πρόσθεσε.
Τι μπορεί να βοηθήσει στην αϋπνία:
Ορισμένοι εργαζόμενοι με τη διαταραχή δυσκολεύονται να αποκοιμηθούν ή ξυπνούν στη διάρκεια του ύπνου, επειδή το ωράριό τους τούς αναγκάζει να κοιμούνται σε ώρες που συνήθως θα ήταν ξύπνιοι.
Για αυτά τα συμπτώματα, οι οδηγίες προτείνουν γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για την αϋπνία (CBT-I), μελατονίνη ή φάρμακα που ενεργοποιούν τους υποδοχείς της μελατονίνης, καθώς και ορισμένα υπνωτικά. Στόχος είναι να μπορούν οι εργαζόμενοι να κοιμούνται καλύτερα στις ώρες που τους επιτρέπει το πρόγραμμά τους.
Κατά την επιλογή του φαρμάκου, ο γιατρός πρέπει να λάβει υπόψη τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες, τις ώρες ύπνου και εργασίας και το ενδεχόμενο η υπνηλία να διαρκέσει και μετά το ξύπνημα. Η επίδραση ενός φαρμάκου που διευκολύνει τον ύπνο μπορεί να κρατήσει μέχρι την ώρα που ο εργαζόμενος πρέπει να επιστρέψει στη δουλειά ή να γυρίσει σπίτι.
«Για όσους δυσκολεύονται κυρίως να κοιμηθούν μετά τη βάρδια, μια επιλογή που μπορεί να εξεταστεί είναι φάρμακα όπως η σουβορεξάντη, τα οποία εμποδίζουν τη δράση της ορεξίνης», εξήγησε ο Krieger.
«Η χρήση αυτών των φαρμάκων αφορά την αϋπνία. Τα στοιχεία για τη χορήγησή τους σε εργαζομένους με τη συγκεκριμένη διαταραχή παραμένουν περιορισμένα. Επιπλέον, αν η υπνηλία συνεχίζεται μετά το ξύπνημα, τίθεται ζήτημα ασφάλειας, ιδίως για όσους οδηγούν ή κάνουν δουλειά που απαιτεί να είναι σε εγρήγορση».
Πώς μπορεί να προσαρμοστεί το βιολογικό ρολόι
Οι οδηγίες εξετάζουν επίσης πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν τον οργανισμό να προσαρμοστεί στις ώρες εργασίας.
Μεταξύ αυτών είναι η έκθεση σε έντονο φως σε συγκεκριμένες ώρες, η τήρηση σταθερού ωραρίου ύπνου, όταν αυτό είναι εφικτό, και η χρήση μέσων που φιλτράρουν το φως στον δρόμο της επιστροφής από τη δουλειά.
Στην πράξη, οι εναλλασσόμενες βάρδιες, οι οικογενειακές υποχρεώσεις και άλλες δυσκολίες μπορεί να κάνουν δύσκολη την τήρηση σταθερού ωραρίου ύπνου ή την έκθεση στο φως στις ίδιες ώρες κάθε μέρα.
Η θεραπεία διαφέρει από εργαζόμενο σε εργαζόμενο
Τα ωράρια, τα συμπτώματα και οι πρακτικές δυσκολίες διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Γι’ αυτό οι οδηγίες δίνουν έμφαση σε θεραπείες που στηρίζονται σε επιστημονικά στοιχεία και μπορούν να προσαρμοστούν στις ανάγκες κάθε εργαζομένου.
Κάποιος που με δυσκολία κρατά τα μάτια του ανοιχτά στη νυχτερινή βάρδια, για παράδειγμα, μπορεί να χρειάζεται διαφορετική βοήθεια από κάποιον που σχολάει και δυσκολεύεται να αποκοιμηθεί.
Αντίστοιχα, μια λύση που εφαρμόζεται εύκολα από κάποιον που δουλεύει πάντα νύχτα μπορεί να είναι δύσκολο να τηρηθεί από κάποιον που αλλάζει συχνά βάρδιες.
Οι οδηγίες προτείνουν, λοιπόν, ο γιατρός και ο ασθενής να αποφασίζουν μαζί. Στην επιλογή της θεραπείας συνυπολογίζονται τα διαθέσιμα στοιχεία, οι προτιμήσεις του ασθενούς, οι πιθανοί κίνδυνοι και το κατά πόσο η αγωγή μπορεί να εφαρμοστεί στην καθημερινότητά του.
«Η διαταραχή ύπνου λόγω εργασίας σε βάρδιες παραμένει ένα σημαντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζεται ανεπαρκώς», τόνισε ο Krieger. «Πολλοί εργαζόμενοι θεωρούν ότι η μόνιμη υπνηλία ή η δυσκολία στον ύπνο είναι κάτι που αναγκαστικά συνοδεύει τη δουλειά τους, ενώ μπορεί να πρόκειται για διαταραχή που μπορεί να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί. Χρειαζόμαστε επίσης περισσότερη έρευνα για θεραπείες που θα προσφέρουν οφέλη με διάρκεια και θα βελτιώνουν την υγεία και την ασφάλεια στη δουλειά».
«Οι νέες οδηγίες τονίζουν ότι η θεραπεία μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το ωράριο και τα συμπτώματα. Άλλες ανάγκες έχει κάποιος που πασχίζει να μείνει ξύπνιος στη νυχτερινή βάρδια και άλλες κάποιος που γυρίζει από τη δουλειά και δεν μπορεί να κοιμηθεί. Δύσκολα θα τους βοηθήσει όλους η ίδια λύση».
«Η θεραπεία πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη το πρόγραμμα των βαρδιών», είπε ο Krieger. «Όσοι δουλεύουν μόνιμα νύχτα μπορεί να ωφεληθούν αν εκτίθενται στο φως σε προσεκτικά επιλεγμένες ώρες και κοιμούνται σε σταθερές ώρες μέσα στην ημέρα. Έτσι, το βιολογικό τους ρολόι μπορεί να προσαρμοστεί ως έναν βαθμό. Όταν όμως οι βάρδιες εναλλάσσονται, είναι δύσκολο να προσπαθεί κανείς να προσαρμόσει το βιολογικό του ρολόι σε κάθε αλλαγή. Σε αυτή την περίπτωση, μπορεί να είναι πιο πρακτικό να αντιμετωπίζει τα συμπτώματα και να φροντίζει να έχει αρκετό χρόνο στη διάθεσή του για ύπνο».
Τι σημαίνουν οι οδηγίες αν εργάζεστε σε βάρδιες
Οι νέες οδηγίες δίνουν ένα σημείο εκκίνησης για την αντιμετώπιση της διαταραχής. Οι επιλογές κυμαίνονται από αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες και έκθεση στο φως σε συγκεκριμένες ώρες έως φάρμακα για την υπνηλία ή την αϋπνία.
Το τι μπορεί να σας βοηθήσει εξαρτάται από τα συμπτώματά σας, το πρόγραμμα των βαρδιών σας και τα πιθανά οφέλη και τους κινδύνους κάθε επιλογής. Η αντιμετώπιση ξεκινά από το συγκεκριμένο πρόβλημα που αντιμετωπίζετε, είτε αυτό εμφανίζεται στη δουλειά είτε στις ώρες που προσπαθείτε να κοιμηθείτε.
«Είναι σημαντικό ότι όλες οι νέες συστάσεις είναι υπό όρους, επειδή τα διαθέσιμα στοιχεία έχουν περιορισμούς. Οι οδηγίες είναι ένα βήμα μπροστά, αλλά η κατάλληλη λύση διαφέρει από εργαζόμενο σε εργαζόμενο. Χρειαζόμαστε περισσότερη έρευνα για να ξέρουμε ποιες θεραπείες βοηθούν περισσότερο σε κάθε περίπτωση και αν βελτιώνουν μακροπρόθεσμα την υγεία και την ασφάλεια», κατέληξε ο Krieger.
Αν νυστάζετε συχνά τόσο πολύ που δυσκολεύεστε να μείνετε ξύπνιοι στη δουλειά ή αν δυσκολεύεστε να κοιμηθείτε λόγω του ωραρίου σας, αξίζει να το συζητήσετε με έναν επαγγελματία υγείας. Ο γιατρός μπορεί να εκτιμήσει αν τα συμπτώματά σας οφείλονται σε διαταραχή ύπνου λόγω εργασίας σε βάρδιες και να εξετάσει μαζί σας τις επιλογές αντιμετώπισης.
