Η αυτοκτονία στους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας σε όλη την Ευρώπη. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η αυτοκτονία παραμένει μία από τις κύριες αιτίες θανάτου στις ηλικίες 15 έως 29 ετών.

Στην Ευρώπη, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται επιδείνωση της ψυχικής υγείας των νέων, με αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης, άγχους και ψυχολογικής δυσφορίας. Σύμφωνα με στοιχεία του Eurofound, η αυτοκτονία ήταν υπεύθυνη για σχεδόν 19% των θανάτων στις ηλικίες 15 έως 29 ετών στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2021, ξεπερνώντας ακόμη και τα τροχαία δυστυχήματα.

Όσον αφορά την Ελλάδα, μελέτη του 2025 αποκάλυψε ότι το 28,1% των εφήβων ανέφεραν αυτοκτονικό ιδεασμό, ενώ το 8,4% είχε κάνει απόπειρα αυτοκτονίας τουλάχιστον μία φορά. Όπως αναφέρει η μελέτη, ο αντίκτυπος του εγκλεισμού και της αβεβαιότητας λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού φαίνεται πως έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιδείνωση της ψυχικής υγείας των εφήβων.

Γιατί οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι στην αυτοκτονία;

Πολλοί έφηβοι που επιχειρούν ή πεθαίνουν από αυτοκτονία αντιμετωπίζουν κάποια ψυχική νόσο. Αυτό μπορεί να τους δυσκολεύει σημαντικά στο να διαχειριστούν το άγχος και τις πιέσεις της εφηβείας. Η απόρριψη, η αποτυχία, ένας χωρισμός, τα προβλήματα στο σχολείο ή οι οικογενειακές συγκρούσεις μπορεί να τους φαίνονται αξεπέραστα.

Παράλληλα, συχνά δυσκολεύονται να δουν ότι η κατάσταση μπορεί να αλλάξει και να βελτιωθεί. Μπορεί επίσης να μην κατανοούν πλήρως ότι η αυτοκτονία είναι μια μόνιμη πράξη απέναντι σε ένα προσωρινό πρόβλημα και όχι λύση.

Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου για αυτοκτονία στην εφηβεία;

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι πολλοί έφηβοι καταφέρνουν να αντιμετωπίσουν δύσκολες καταστάσεις, προβλήματα υγείας ή έντονο στρες χωρίς να οδηγηθούν σε αυτοτραυματισμό ή απόπειρα αυτοκτονίας.

Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο, σύμφωνα με τη Mayo Clinic. Προβλήματα υγείας ή σωματικές καταστάσεις που μπορεί να σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας περιλαμβάνουν:

• Ψυχικές νόσους, όπως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διπολική διαταραχή ή εναντιωματική προκλητική διαταραχή.

• Αλλαγές που σχετίζονται με την εφηβεία ή μια χρόνια νόσο.

• Διαταραχή χρήσης ουσιών.

Παράγοντες που σχετίζονται με το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον περιλαμβάνουν:

• Οικογενειακό ιστορικό διαταραχών διάθεσης, αυτοκτονίας ή αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών.

• Έκθεση στην αυτοκτονία φίλου ή μέλους της οικογένειας.

• Ιστορικό σωματικής ή σεξουαλικής κακοποίησης ή έκθεση σε βία ή bullying.

• Πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας, όπως όπλα ή φάρμακα.

• Απώλεια στενών φίλων ή συγγενών ή έντονες συγκρούσεις μαζί τους.

• Διαφορετική ταυτότητα φύλου σε συνδυασμό με παράγοντες όπως bullying και κοινωνικές ή οικογενειακές συγκρούσεις.

Οι έφηβοι που έχουν επιχειρήσει αυτοκτονία στο παρελθόν διατρέχουν επίσης μεγαλύτερο κίνδυνο.

Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια;

Ορισμένα σημάδια που μπορεί να δείχνουν ότι ένας έφηβος σκέφτεται την αυτοκτονία περιλαμβάνουν:

• Να μιλά ή να γράφει για την αυτοκτονία. Για παράδειγμα, να λέει φράσεις όπως «Σύντομα δεν θα σας δημιουργώ προβλήματα».

• Αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών.

• Να αισθάνεται παγιδευμένος, αβοήθητος ή χωρίς ελπίδα.

• Να κάνει επικίνδυνα ή αυτοκαταστροφικά πράγματα.

• Να χαρίζει προσωπικά αντικείμενα χωρίς προφανή λόγο.

Ορισμένα ακόμη προειδοποιητικά σημάδια μπορεί εύκολα να θεωρηθούν «φυσιολογική εφηβική συμπεριφορά», όπως:

• Αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες, όπως στο φαγητό ή στον ύπνο.

• Απομάκρυνση από φίλους και κοινωνικές δραστηριότητες.

• Έντονες μεταπτώσεις στη διάθεση.

Οι έφηβοι που σκέφτονται την αυτοκτονία μπορεί επίσης να παρουσιάσουν αλλαγές στην προσωπικότητα ή να εμφανίζονται ιδιαίτερα αγχωμένοι και ανήσυχοι μαζί με κάποια από τα παραπάνω σημάδια.

Τι πρέπει να κάνετε αν υποψιάζεστε ότι το παιδί σας σκέφτεται την αυτοκτονία

Αν πιστεύετε ότι το παιδί σας βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε αμέσως το 166, το 112 ή μια γραμμή υποστήριξης για την αυτοκτονία.

Αναλυτικά, μπορείτε να καλέσετε στις παρακάτω γραμμές:

• 1018 – Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία: Λειτουργεί όλο το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα, δωρεάν και ανώνυμα. Απευθύνεται σε άτομα που βιώνουν κρίση ή αυτοκτονικές σκέψεις, αλλά και σε οικογένειες που χρειάζονται καθοδήγηση.
• 116 111 – Ευρωπαϊκή Γραμμή Υποστήριξης Παιδιών και Εφήβων: Για παιδιά, εφήβους και γονείς που χρειάζονται ψυχολογική υποστήριξη ή συμβουλευτική.
• 1056 – Εθνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS: 24ωρη γραμμή για παιδιά και εφήβους σε κίνδυνο, αλλά και για γονείς που ανησυχούν για την ψυχική κατάσταση του παιδιού τους.
• 166 ή 112: Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος αυτοτραυματισμού ή απόπειρας αυτοκτονίας, καλέστε άμεσα το ΕΚΑΒ ή το 112.

Παράλληλα, αναζητήστε βοήθεια από επαγγελματία υγείας. Οι έφηβοι με αυτοκτονικές σκέψεις συχνά χρειάζονται τη βοήθεια ειδικού ψυχικής υγείας, όπως ψυχιάτρου ή ψυχολόγου.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι δύσκολο να διασφαλιστεί η ασφάλεια του παιδιού στο σπίτι. Τότε, ο ειδικός μπορεί να προτείνει νοσηλεία, εντατικό εξωνοσοκομειακό πρόγραμμα ή παρέμβαση υπηρεσιών κρίσης.

Τι μπορείτε να κάνετε για να προλάβετε την αυτοκτονία στην εφηβεία

Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορείτε να βοηθήσετε στην προστασία του παιδιού σας:

• Μιλήστε ανοιχτά για την ψυχική υγεία. Μην περιμένετε να σας μιλήσει πρώτο το παιδί σας. Αν φαίνεται λυπημένο, αγχωμένο ή δυσκολεύεται, ρωτήστε το τι συμβαίνει. Ακούστε το και στηρίξτε το.

• Δώστε προσοχή στα σημάδια. Οι έφηβοι που σκέφτονται την αυτοκτονία συχνά δείχνουν προειδοποιητικά σημάδια μέσα από τα λόγια και τη συμπεριφορά τους. Μην αντιμετωπίζετε ποτέ τις απειλές αυτοκτονίας ως «εφηβικό δράμα».

• Περιορίστε την υπερβολική απομόνωση. Ενθαρρύνετε το παιδί σας να περνά χρόνο με φίλους και μέλη της οικογένειας που το στηρίζουν.

• Παρακολουθείτε τη χρήση των social media και συζητήστε γι’ αυτήν. Τα social media μπορούν να προσφέρουν υποστήριξη, αλλά και να εκθέσουν τους εφήβους σε bullying, πίεση από συνομηλίκους, διάδοση φημών ή μη ρεαλιστικές εικόνες της ζωής άλλων ανθρώπων. Αν κάτι το αναστατώνει, ενθαρρύνετέ το να μιλήσει σε εσάς ή σε κάποιον έμπιστο ενήλικα ή εκπαιδευτικό. Το να αισθάνεται ότι ανήκει και υποστηρίζεται στο σχολικό περιβάλλον μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά.

• Ενθαρρύνετε έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Βοηθήστε το παιδί σας να τρέφεται σωστά, να γυμνάζεται και να κοιμάται επαρκώς.

• Στηρίξτε τη θεραπεία. Αν το παιδί σας ακολουθεί θεραπεία για αυτοκτονική συμπεριφορά, μπορεί να χρειαστεί χρόνος μέχρι να αισθανθεί καλύτερα. Βοηθήστε το να ακολουθεί το θεραπευτικό πλάνο και ενθαρρύνετέ το να συμμετέχει σε δραστηριότητες που ενισχύουν την αυτοπεποίθηση και τις υγιείς σχέσεις.

• Παρακολουθείτε τα φάρμακα που λαμβάνει. Ορισμένοι έφηβοι μπορεί να εμφανίσουν περισσότερες αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορές όταν ξεκινούν αντικαταθλιπτικά. Αυτό δεν συμβαίνει συχνά, αλλά ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος τις πρώτες εβδομάδες θεραπείας ή μετά από αλλαγή δόσης. Παρ’ όλα αυτά, τα αντικαταθλιπτικά μακροπρόθεσμα συνήθως μειώνουν τον κίνδυνο αυτοκτονίας, επειδή βελτιώνουν τη διάθεση. Αν το παιδί σας εμφανίσει αυτοκτονικές σκέψεις ενώ λαμβάνει αντικαταθλιπτικά, επικοινωνήστε αμέσως με γιατρό ή ζητήστε επείγουσα βοήθεια.

• Φυλάσσετε με ασφάλεια τυχόν όπλα / αιχμηρά αντικείμενα, αλκοόλ και φάρμακα. Η εύκολη πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο όταν ένας έφηβος έχει ήδη αυτοκτονικές σκέψεις.