Προσπαθήστε να θυμηθείτε την τελευταία ημέρα που δεν ήταν γεμάτη υποχρεώσεις, συναντήσεις και μετακινήσεις. Ήταν χθες; Μέσα στην τελευταία εβδομάδα; Ή έχει περάσει τόσος καιρός που δεν τη θυμάστε; Για πολλούς από εμάς, η σύγχρονη ζωή μοιάζει με μια αδιάκοπη σειρά εξαντλητικών ημερών.
Σε μια νέα επιστημονική εργασία που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Behavioral Sciences, κοινωνικοί επιστήμονες από πανεπιστήμια της Σιγκαπούρης εξέτασαν προηγούμενες μελέτες και θεωρίες και κατέληξαν σε μια υπόθεση: Η ταχύτητα με την οποία έχει προοδεύσει το ανθρώπινο είδος είναι τόσο μεγάλη, ώστε το σώμα και ο νους μας δεν μπορούν πλέον να ακολουθήσουν.
Η βασική ιδέα είναι η εξής: Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν για να ζουν σε μικρές ομάδες με οικεία πρόσωπα και να αντιδρούν σε άμεσες και αναγνωρίσιμες απειλές.
Σήμερα, όμως, ζούμε σε τεράστιες κοινότητες, είμαστε διαρκώς συνδεδεμένοι και δεχόμαστε ταυτόχρονα πολλές διαφορετικές πιέσεις, οι οποίες εντείνουν το αίσθημα του ανταγωνισμού.
Σύμφωνα με τη νέα μελέτη, αυτή η «εξελικτική αναντιστοιχία» προκαλεί σοβαρά προβλήματα στη σωματική και την ψυχική υγεία, από την παχυσαρκία έως το άγχος.
«Το στρες, η μοναξιά και το άγχος αντιμετωπίζονται συχνά ως προσωπικά προβλήματα ή ως προβλήματα που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής. Ωστόσο, μπορεί επίσης να οφείλονται στην αναντιστοιχία ανάμεσα στο περιβάλλον στο οποίο ζουν οι άνθρωποι και στις συνθήκες για τις οποίες εξελίχθηκαν ο νους και το σώμα μας», ανέφερε η Sarah Chan, ψυχολόγος με ειδίκευση στην περιβαλλοντική ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο Τεχνολογίας και Σχεδιασμού της Σιγκαπούρης.
«Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να εξετάζουμε μόνο την ανθεκτικότητα του κάθε ατόμου, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι πόλεις και οι κοινότητες».
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι ενστικτώδεις αντιδράσεις μας διαμορφώθηκαν μέσα από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια εξέλιξης. Όμως, δεν λειτουργούν το ίδιο αποτελεσματικά στο σύγχρονο περιβάλλον που δημιουργήθηκε κατά τους τελευταίους δύο αιώνες.
Για παράδειγμα, πριν από την εποχή του διαδικτύου ήταν ευκολότερο να καταλάβουμε ποια ήταν η θέση μας μέσα σε μια ομάδα. Σήμερα συγκρίνουμε διαρκώς τον εαυτό μας με φίλους, συγγενείς, διασημότητες και αγνώστους.
Οι ανθρώπινες ανάγκες
«Ο ανταγωνισμός δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά η σύγχρονη ζωή μπορεί να μας κάνει να αισθανόμαστε ότι είναι διαρκής», ανέφερε ο Jose Yong, ερευνητής ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο James Cook της Σιγκαπούρης.
«Η εξέταση του θέματος από εξελικτική σκοπιά μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι αντιδρούν τόσο έντονα στις συγκρίσεις και στον φόβο ότι θα μείνουν πίσω, ακόμη και όταν αυτά τα μηνύματα προέρχονται από αγνώστους ή από οθόνες και όχι από μια μικρή κοινωνική ομάδα».
Σε όλα αυτά προστίθενται οι συνδυασμένες επιπτώσεις προβλημάτων όπως η κλιματική αλλαγή, οι παγκόσμιες πανδημίες, η οικονομική αστάθεια και οι τεχνολογικές ανατροπές, όπως η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτή την κατάσταση ως «πολυκρίση».
«Τα γεγονότα αυτά, από τις μεγάλες παγκόσμιες κρίσεις έως τις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις τους, αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο ως αλληλένδετα, καθώς το ένα ενισχύει την εμφάνιση και τις επιπτώσεις του άλλου», έγραψαν οι ερευνητές στη δημοσιευμένη εργασία τους.
«Για παράδειγμα, η αύξηση του κόστους ζωής και η διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων, οι οποίες επιδεινώνονται από τις χρηματοπιστωτικές κρίσεις και από γεγονότα όπως η πανδημία της COVID 19, εντείνουν την οικονομική ανασφάλεια και την ανασφάλεια που αισθάνονται οι άνθρωποι για την κοινωνική τους θέση. Αυτό με τη σειρά του τους ωθεί σε συμπεριφορές που οδηγούν σε επαγγελματική εξουθένωση, περιορισμό της διάθεσης για συνεργασία και αλληλεγγύη και ακόμη μεγαλύτερη ανασφάλεια. Έτσι δημιουργούνται φαύλοι κύκλοι που εντείνουν τον ανταγωνισμό στην κοινωνία και συμβάλλουν στην οικονομική στασιμότητα ή συρρίκνωση».
Ανάλογα συμπεράσματα έχουν προκύψει και από προηγούμενες μελέτες. Τα ευρήματά τους δείχνουν ότι η ζωή σε πυκνοκατοικημένες πόλεις μπορεί να κάνει το σώμα μας να αισθάνεται ότι βρίσκεται διαρκώς υπό απειλή. Υποδεικνύουν επίσης ότι ο σύγχρονος πολιτισμός επηρεάζει πλέον την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους περισσότερο από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Οι ερευνητές ονόμασαν τη θεωρία τους «Υπόθεση της κοινωνικής εξελικτικής αναντιστοιχίας και του ανταγωνισμού». Υποστηρίζουν ότι η καλύτερη κατανόησή της θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση ορισμένων από τα προβλήματα ψυχικής υγείας της εποχής μας.
Η συγκεκριμένη θεωρία θα μπορούσε επίσης να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι πόλεις και τα αστικά περιβάλλοντα. Οι χώροι μπορούν να διαμορφωθούν έτσι ώστε να προκαλούν μικρότερη αίσθηση συνωστισμού και να είναι λιγότερο επιβαρυντικοί. Η δημιουργία περισσότερων χώρων πρασίνου και η ενίσχυση της επαφής με τη φύση αποτελούν ένα προφανές σημείο εκκίνησης.
Το ίδιο ισχύει και για τους ψηφιακούς χώρους. Οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι πρέπει να αναστρέψουμε την ψηφιακή πρόοδο. Θεωρούν, όμως, ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες και τεχνολογίες πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε να περιορίζουν το αίσθημα του ανταγωνισμού αντί να το ενισχύουν.
Στο επόμενο στάδιο, οι ερευνητές θέλουν ορισμένες από αυτές τις ιδέες να εξεταστούν σε νέες μελέτες. Συγκεκριμένα, ζητούν να πραγματοποιηθούν έρευνες σε πραγματικές συνθήκες, ώστε να διαπιστωθεί πώς το περιβάλλον στο οποίο ζούμε επηρεάζει την ευεξία μας.
«Πρέπει να σχεδιάσουμε παρεμβάσεις που να συμβαδίζουν με την ανθρώπινη φύση, όπως αυτή διαμορφώθηκε μέσα από την εξέλιξη, και όχι να έρχονται σε σύγκρουση μαζί της», ανέφερε ο Yong.
