Η κατανάλωση αλκοόλ από τον πατέρα έμενε για χρόνια στο περιθώριο, καθώς το ενδιαφέρον επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στο τι πίνει η μητέρα. Αυτό, όμως, μπορεί να αρχίσει να αλλάζει, μετά τα νέα ερευνητικά δεδομένα.
Για περισσότερα από 50 χρόνια, οι επιστήμονες προειδοποιούν για τους κινδύνους της κατανάλωσης αλκοόλ στην εγκυμοσύνη. Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι ακόμη και ένα ποτό την εβδομάδα από τη μητέρα μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου του παιδιού, τη γνωστική λειτουργία, τη συμπεριφορά και το σχήμα του προσώπου του. Εδώ και δεκαετίες, άλλωστε, οι εκστρατείες δημόσιας υγείας επαναλαμβάνουν ότι δεν υπάρχει ασφαλής ποσότητα αλκοόλ για τις μητέρες κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.
Η επιστημονική συναίνεση φαίνεται αρκετά σαφής: η προγεννητική έκθεση στο αλκοόλ μπορεί να προκαλέσει μια σειρά από προβλήματα, αν και εξακολουθούν να υπάρχουν ερωτήματα, για παράδειγμα, γύρω από τον ακριβή κίνδυνο της μικρής κατανάλωσης σε σύγκριση με τη βαριά κατανάλωση. Οι πιθανές βλάβες περιλαμβάνουν νευροαναπτυξιακές διαταραχές, καθώς και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά στο πρόσωπο που συνδέονται συχνότερα με τις διαταραχές φάσματος εμβρυϊκού αλκοολισμού. Περιλαμβάνουν επίσης προβλήματα συμπεριφοράς, γνωστικής λειτουργίας και μάθησης, όπως καθυστέρηση στην ομιλία.
Όμως, καθώς οι κίνδυνοι από την κατανάλωση αλκοόλ της μητέρας έχουν πλέον τεκμηριωθεί καλύτερα, ένας ακόμη πιθανός παράγοντας που μπορεί να συμβάλλει στις διαταραχές φάσματος εμβρυϊκού αλκοολισμού έχει μείνει σε μεγάλο βαθμό στο περιθώριο: πόσο πίνει ο πατέρας. Η έρευνα για τη γονιμότητα και την αναπαραγωγή «ήταν τόσο εστιασμένη στις γυναίκες, τόσο μητροκεντρική, που δεν έχουμε κάνει πραγματικά τη δουλειά που έπρεπε στην πλευρά των ανδρών», ανέφερε στο BBC ο Michael Golding, αναπτυξιακός φυσιολόγος στο Texas A&M University, ο οποίος μελετά την έκθεση στο αλκοόλ και την εμβρυϊκή ανάπτυξη.
Ωστόσο, ερευνητές όπως ο Golding υποψιάζονταν εδώ και καιρό ότι υπάρχει και πατρικός ρόλος. «Εδώ και χρόνια ακούμε ιστορίες από γυναίκες που έλεγαν, "Δεν ήπια ποτέ στην εγκυμοσύνη, αλλά τώρα έχω ένα παιδί με σύνδρομο εμβρυϊκού αλκοολισμού και ο άνδρας σύντροφός μου έκανε χρόνια κατάχρηση αλκοόλ"», ανέφερε. Τέτοιες ιστορίες, όμως, συχνά απορρίπτονταν, είτε ως περιπτώσεις στις οποίες οι μητέρες απλώς δεν θυμούνταν σωστά είτε ακόμη και ως ψέματα.
Η πρόσφατη έρευνα, ωστόσο, θέτει μια ενδιαφέρουσα και πιθανώς καθοριστική πιθανότητα: αυτές οι μητέρες μπορεί να είχαν δίκιο εξαρχής.
Η ιδέα ότι η κατανάλωση αλκοόλ από τον πατέρα πριν από τη σύλληψη θα μπορούσε να επηρεάζει τους απογόνους ίσως ακούγεται τραβηγμένη. Ωστόσο, πρόσφατες πληθυσμιακές μελέτες έχουν δείξει ότι τα μωρά των οποίων οι πατέρες έπιναν αλκοόλ έχουν υψηλότερο κίνδυνο για διάφορες αρνητικές εκβάσεις στην υγεία. Μία παρατηρητική μελέτη του 2021, σε περισσότερα από μισό εκατομμύριο ζευγάρια στην Κίνα, διαπίστωσε για παράδειγμα ότι ο κίνδυνος συγγενών ανωμαλιών, όπως η συγγενής καρδιοπάθεια και οι ανωμαλίες του πεπτικού σωλήνα, ήταν υψηλότερος όταν ο πατέρας έπινε πριν από τη σύλληψη, ακόμη και όταν η μητέρα δεν έπινε. Άλλη πληθυσμιακή μελέτη από την Κίνα συνέκρινε 5.000 παιδιά με συγγενείς καρδιακές ανωμαλίες με 5.000 παιδιά χωρίς τέτοιες ανωμαλίες. Και σε αυτή την περίπτωση, αν και ο συνολικός κίνδυνος παρέμενε σχετικά χαμηλός, η μελέτη έδειξε ότι τα μωρά είχαν σχεδόν τριπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν συγγενή καρδιακή ανωμαλία όταν ο πατέρας έπινε, δηλαδή κατανάλωνε πάνω από 50 ml αλκοόλ την ημέρα τους 3 μήνες πριν από την εγκυμοσύνη, σε σύγκριση με τα μωρά των οποίων ο πατέρας δεν έπινε.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο συνολικός κίνδυνος συγγενών ανωμαλιών παρέμενε σχετικά χαμηλός. Στη μελέτη του 2021 για διάφορες συγγενείς ανωμαλίες στην Κίνα, για παράδειγμα, ο τύπος που επηρεάστηκε περισσότερο, η σχιστία υπερώας (άνοιγμα στον ουρανίσκο), εντοπίστηκε μόνο σε 105 μωρά από τα 164.151 των οποίων οι πατέρες έπιναν. Παρ’ όλα αυτά, η σχιστία υπερώας ήταν 1,5 φορά πιθανότερη στους απογόνους πατεράδων που έπιναν, σε σχέση με τους απογόνους πατέρων που δεν έπιναν. «Το εύρημά μας δείχνει ότι οι άνδρες που θέλουν να γίνουν πατέρες θα πρέπει να ενθαρρύνονται να αλλάζουν την κατανάλωση αλκοόλ πριν από τη σύλληψη, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος για το έμβρυο. Δεδομένου ότι το 31% των πατέρων στη μελέτη κατανάλωνε αλκοόλ, η μείωση της πατρικής κατανάλωσης θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην πρόληψη συγγενών ανωμαλιών», έγραψαν οι ερευνητές.
Τον Ιούλιο του 2024, στο μεταξύ, μελέτη διαπίστωσε ότι όταν ο πατέρας έπινε αλκοόλ πριν από τη σύλληψη, φαινόταν να επηρεάζεται η εμβρυϊκή ανάπτυξη.
Παρόλα αυτά, είναι δύσκολο να αποδειχθεί αν η κατανάλωση αλκοόλ από τον πατέρα προκάλεσε πράγματι αυτά τα προβλήματα ή αν απλώς συνδεόταν με αυτά. Αν και οι ερευνητές και στις δύο μελέτες έλαβαν υπόψη συγχυτικούς παράγοντες, όπως το αν ο πατέρας κάπνιζε επίσης, δεν είναι δυνατόν να συνυπολογιστεί κάθε πιθανός παράγοντας. «Οι μελέτες σε ανθρώπους είναι εξαιρετικά περίπλοκες, υπάρχουν πολλοί συγχυτικοί παράγοντες», ανέφερε ο Golding. «Ποια είναι η διατροφή του ατόμου; Ασκείται; Υπάρχει ένα σωρό παραγόντων που το κάνουν απίστευτα δύσκολο».
Στο μεταξύ, η οργάνωση μιας τυχαιοποιημένης ελεγχόμενης δοκιμής, που θεωρείται το χρυσό πρότυπο της επιστημονικής έρευνας, δεν είναι ακριβώς επιλογή όταν μιλάμε για κατανάλωση αλκοόλ και εγκυμοσύνη. Ακόμη και αν ήταν ηθικό να ζητηθεί από ορισμένους πατέρες να πίνουν πριν από τη σύλληψη, γνωρίζοντας ότι αυτό μπορεί να έχει αρνητική επίδραση στους απογόνους, είναι απίθανο όσοι συνήθως δεν έπιναν καθόλου να άρχιζαν να πίνουν. Αντίστοιχα, σε μια θεωρητική ομάδα ελέγχου, είναι απίθανο όσοι έπιναν συχνά να σταματούσαν εντελώς.
Μπορείτε, όμως, να οργανώσετε μια τέτοια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή σε ζώα και συγκεκριμένα σε ποντίκια.
Αυτό ακριβώς έκανε ο Golding. Αρχικά, η ομάδα του αποτύπωσε σε μοντέλο ποντικού τις σωματικές ανωμαλίες που συνδέονται με τις διαταραχές φάσματος εμβρυϊκού αλκοολισμού στους ανθρώπους, όπως τα μικρότερα μάτια και το μικρότερο μέγεθος κεφαλιού. Στη συνέχεια, οι ερευνητές χώρισαν τα ποντίκια σε ομάδες: σε μία ομάδα αλκοόλ δόθηκε μόνο στις έγκυες μητέρες, σε άλλη μόνο στους πατέρες πριν από τη σύλληψη και σε άλλη και στους δύο γονείς. Όταν συνέκριναν τα χαρακτηριστικά των απογόνων, είδαν ένα σαφές μοτίβο.
Όταν η μητέρα ποντικός κατανάλωνε αλκοόλ στην εγκυμοσύνη, οι απόγονοί της εμφάνιζαν ορισμένα από τα φυσιολογικά συμπτώματα των διαταραχών φάσματος εμβρυϊκού αλκοολισμού που θα περίμενε κανείς. Όμως, ορισμένες αλλαγές τόσο στη διαμόρφωση του κρανίου και του προσώπου όσο και στη συνολική ανάπτυξη ήταν πιο έντονες όταν έπιναν και οι δύο γονείς. Ακόμη πιο απροσδόκητο ήταν ότι ορισμένες ανωμαλίες στη γνάθο, στην απόσταση των δοντιών, στο μέγεθος των ματιών και στην απόσταση μεταξύ των ματιών, δηλαδή συμπτώματα που παρατηρούνται στις διαταραχές φάσματος εμβρυϊκού αλκοολισμού στους ανθρώπους, ήταν πιο έντονες όταν είχε πιει ο πατέρας, σε σχέση με όταν είχε πιει η μητέρα.
Ο Golding αιφνιδιάστηκε. «Είπα στους φοιτητές μου να το κάνουν ξανά», ανέφερε γελώντας. Το έκαναν και πήραν τα ίδια αποτελέσματα, όπως συνέβη κάθε φορά που η μελέτη επαναλήφθηκε από τότε.
Τον Ιούλιο του 2024, η ομάδα του δημοσίευσε δύο ακόμη μελέτες που ενίσχυσαν τα ευρήματα για τις επιδράσεις της πατρικής κατανάλωσης αλκοόλ στους απογόνους ποντικών. Η μία έδειξε ότι, στη μέση ηλικία, τα ποντίκια των οποίων και οι δύο γονείς είχαν εκτεθεί σε αλκοόλ παρουσίαζαν σημάδια αυξημένης κυτταρικής γήρανσης στον εγκέφαλο και στο συκώτι. Αυτό μπορεί να ήταν αποτέλεσμα ενός άλλου ευρήματος: δεικτών μιτοχονδριακής δυσλειτουργίας, η οποία εμφανίζεται όταν τα μικρά οργανίδια που παράγουν ενέργεια μέσα στα κύτταρά μας δεν λειτουργούν σωστά. Το εύρημα ίσχυε είτε ο γονέας που είχε εκτεθεί στο αλκοόλ ήταν η μητέρα είτε ο πατέρας, αλλά ήταν πιο έντονο όταν είχαν εκτεθεί και οι δύο. Αυτό θα μπορούσε να βοηθήσει να εξηγηθούν τα αποτελέσματα παρατηρητικών μελετών σε ανθρώπους, όπου έχει διαπιστωθεί ότι τα άτομα με διάγνωση διαταραχών φάσματος εμβρυϊκού αλκοολισμού νοσηλεύονται συχνότερα από τα άτομα χωρίς αυτές τις διαταραχές και έχουν προσδόκιμο ζωής που αντιστοιχεί στο 42% εκείνου του γενικού πληθυσμού.
Ο Golding έχει βρει ενδείξεις σε ποντίκια ότι η κατανάλωση αλκοόλ από τον πατέρα μπορεί να προκαλεί και άλλες αλλαγές στο σπέρμα, οι οποίες επηρεάζουν την εμβρυϊκή ανάπτυξη.
Η ομάδα του Golding διαπίστωσε επίσης ότι το σχήμα του προσώπου ενός ποντικού άλλαζε ανάλογα με την ποσότητα αλκοόλ που είχε καταναλώσει ο πατέρας του. «Το βασικό μήνυμα είναι ότι η κατανάλωση αλκοόλ από τους άνδρες δεν θα έχει επίδραση τύπου ναι ή όχι στα παιδιά. Θα έχει διαβαθμισμένες επιδράσεις: όσο περισσότερο πίνει ένας άνδρας, τόσο χειρότερες είναι οι εκβάσεις», ανέφερε.
Αξίζει, βέβαια, να σημειωθεί ότι οι άνθρωποι δεν είναι ποντίκια. Τα μοντέλα ποντικών μπορούν, και συχνά το κάνουν, να δώσουν ενδείξεις για το τι μπορεί να συμβαίνει σε ανθρώπινες βιολογικές διαδικασίες, αλλά δεν αποδεικνύουν ότι αυτό συμβαίνει σίγουρα και στους ανθρώπους. Χρειάζεται πολύ περισσότερη έρευνα προτού προσδιοριστεί με βεβαιότητα η συμβολή της κατανάλωσης αλκοόλ από τον πατέρα στους ανθρώπους.
Παρόλα αυτά, ο πιθανός ρόλος της κατανάλωσης αλκοόλ από τον πατέρα δεν πρέπει να αγνοηθεί, ανέφεραν η Elliott και άλλοι ειδικοί. Αν και η έρευνα συνεχίζεται, η Elliott πιστεύει ότι ήρθε η ώρα οι εκστρατείες δημόσιας υγείας να το θίξουν πιο άμεσα. Δεν είναι μόνο επειδή η κατανάλωση από τον πατέρα μπορεί να προκαλεί βλάβη, ανέφερε. Θα είχε επίσης «πραγματικό όφελος, επειδή γνωρίζουμε ότι ένας από τους βασικούς παράγοντες που καθορίζουν αν μια γυναίκα θα πίνει στην εγκυμοσύνη είναι το αν ο άνδρας σύντροφός της, εφόσον έχει, πίνει κατά την εγκυμοσύνη», ανέφερε. «Θα ήταν διπλό κέρδος».
Με βάση την έως τώρα έρευνα, πόσο αλκοόλ είναι «ασφαλές» να πίνει ένας πατέρας, όχι μια μητέρα, αν γνωρίζει ότι η σύντροφός του μπορεί να συλλάβει;
Δεν υπάρχουν αυτά τα δεδομένα. Ο Golding, από την πλευρά του, πιστεύει ότι ένα «πολύ, πολύ περιστασιακό ποτό» είναι πιθανώς εντάξει, ιδίως αν ο πατέρας μειώνει το αλκοόλ σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες που γνωρίζουμε ότι μπορούν να βελτιώσουν τις εκβάσεις υγείας των απογόνων, όπως η άσκηση και η καλή διατροφή. Παρόλα αυτά, πρόσθεσε: «Αν επρόκειτο για τους γιους μου, θα τους έλεγα να σταματήσουν εντελώς το αλκοόλ».
Αν και ο ακριβής αντίκτυπος της πατρικής κατανάλωσης αλκοόλ δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί, οι ερευνητές συμφωνούν σε ένα πράγμα.
«Υπάρχει αυτό το τεράστιο βάρος που πέφτει στις γυναίκες», ανέφερε ο Golding. «Όμως η υγεία των ανδρών είναι σημαντική για την εμβρυϊκή ανάπτυξη. Υπάρχει ευθύνη και από τις δύο πλευρές εδώ, ώστε να στηριχθεί και να διασφαλιστεί η υγεία του μωρού».
