Δυσοίωνες είναι οι προβλέψεις για τη Δημόσια Υγεία έως το 2100, σύμφωνα με όσα παρουσίασε η Επιτροπή του Lancet για τις παγκόσμιες απειλές κατά της υγείας, στην Παγκόσμια Σύνοδο Κορυφής για την Υγεία (World Health Summit 2026), στο Βερολίνο.

Διεθνείς εμπειρογνώμονες προειδοποιούν ότι οι σημερινές αποφάσεις στους τομείς της υγείας, της οικονομίας, του κλίματος, της άμυνας και της ασφάλειας θα καθορίσουν πόσα χρόνια καλής υγείας θα κερδίσουν ή θα χάσουν οι μελλοντικές γενιές εξαιτίας ασθενειών που μπορούν να προληφθούν και πρόωρων θανάτων έως το 2100.

Η υγεία της επόμενης γενιάς δεν θα καθοριστεί από μία και μοναδική κρίση, αλλά από ένα σύνολο 17 αλληλένδετων καταστροφικών απειλών, οι οποίες εκτείνονται από τις ασθένειες και τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες έως την περιβαλλοντική αλλαγή, την τεχνολογία και τις ένοπλες συγκρούσεις.

Αξιοποιώντας ιστορικά δεδομένα και νέες αναλύσεις κινδύνου από 204 χώρες και περιοχές, τις οποίες πραγματοποίησε το Ινστιτούτο Μετρήσεων και Αξιολόγησης της Υγείας (Institute for Health Metrics and Evaluation – IHME), οι συντάκτες της έκθεσης «The Lancet Commission on 21st Century Global Threats to Health» εξέτασαν εκατοντάδες πιθανές απειλές. Από αυτές, εντόπισαν 17 που συνιστούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία και επιβίωση κατά την περίοδο 2025-2100 και για τις οποίες οι κυβερνήσεις, οι χρηματοδοτικοί φορείς και η βιομηχανία διαθέτουν ρεαλιστικές δυνατότητες παρέμβασης μέσω αλλαγών στην πολιτική, χρηματοδοτικών αποφάσεων και καινοτομίας.

Η Επιτροπή εντοπίζει δύο απειλές που ενδέχεται να οδηγήσουν ακόμη και στην εξαφάνιση της ανθρωπότητας:

• Η κακόβουλη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (AI).
• Μια πυρηνική σύγκρουση.

Στις καταστροφικές απειλές για την υγεία περιλαμβάνονται επίσης:

• Η ατμοσφαιρική ρύπανση.
• Η μικροβιακή αντοχή στα αντιβιοτικά.
• Ο υποσιτισμός των παιδιών.
• Η κλιματική αλλαγή.
• Οι συμβατικές ένοπλες συγκρούσεις.
• Η μείωση της αναπτυξιακής βοήθειας για την υγεία.
• Η υψηλή κατανάλωση αλκοόλ.
• Η υψηλή αρτηριακή πίεση.
• Η εισοδηματική ανισότητα.
• Το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο.
• Οι πανδημίες φυσικής προέλευσης.
• Η παχυσαρκία.
• Η κακή ψυχική υγεία.
• Το κάπνισμα.
• Η ανθυγιεινή γήρανση.

Οι απειλές αυτές υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του τομέα της υγείας, θέτοντας σε κίνδυνο την παγκόσμια ευημερία, την ασφάλεια και τη σταθερότητα.

Η αξιολόγηση της Επιτροπής, η οποία εξετάζει τις μελλοντικές εξελίξεις, διατυπώνει τρεις συστάσεις προς τους ηγέτες στους τομείς της υγείας, της οικονομίας, της άμυνας, του κλίματος και της ασφάλειας, αλλά και πέρα από αυτούς:

1. τη δημιουργία συστημάτων υγείας έτοιμων να αντιμετωπίσουν απειλές,
2. την επιτάχυνση των επενδύσεων σε καινοτομίες αιχμής και
3. την ενίσχυση της παρακολούθησης των αναδυόμενων κινδύνων, ώστε να προστατευθούν αποτελεσματικότερα οι κοινωνίες και οι οικονομίες.

Για κάθε απειλή, η Επιτροπή ανέπτυξε μοντέλα δύο πιθανών μελλοντικών σεναρίων: ενός ευνοϊκότερου και ενός δυσμενέστερου. Η απόσταση μεταξύ τους μετράται μέσω των δυνητικά αποτρέψιμων ετών ζωής προσαρμοσμένων ως προς την αναπηρία (DALYs), δηλαδή των ετών καλής υγείας που χάνονται εξαιτίας ασθένειας, αναπηρίας ή πρόωρης θνησιμότητας και θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων. Με αυτόν τον τρόπο, αναδεικνύονται τα πεδία στα οποία οι επενδύσεις και η καινοτομία μπορούν να επιφέρουν τη μεγαλύτερη αλλαγή.

Μια απειλή χαρακτηρίστηκε καταστροφική εφόσον πληρούσε τρία βασικά κριτήρια:

1. να μπορεί να προκαλέσει απώλεια τουλάχιστον ενός δισεκατομμυρίου ετών ζωής προσαρμοσμένων ως προς την αναπηρία έως το 2100,
2. να υπάρχουν επαρκή δεδομένα για τη μοντελοποίησή της και
3. να υπάρχουν ουσιαστικά περιθώρια πολιτικής παρέμβασης.

Ο καθηγητής Christopher JL Murray, συνπρόεδρος της Επιτροπής και διευθυντής του Ινστιτούτου Μετρήσεων και Αξιολόγησης της Υγείας στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον, δήλωσε: «Το εντυπωσιακό εύρημα δεν είναι μόνο η έκταση αυτών των απειλών, αλλά και το γεγονός ότι η ανθρωπότητα εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να δράσει. Και για τις 17 καταστροφικές απειλές, οι αποφάσεις που λαμβάνουν σήμερα οι ηγέτες θα διαμορφώσουν την υγεία και την ευημερία της επόμενης γενιάς. Ωστόσο, η καθυστέρηση της δράσης θα έχει ως μοναδικό αποτέλεσμα τη μεταφορά του κόστους στο μέλλον και την περαιτέρω αύξησή του».

Εάν συνεχιστούν οι σημερινές τάσεις, οι 17 καταστροφικές απειλές θα μπορούσαν συνολικά να οδηγήσουν στην απώλεια δεκάδων δισεκατομμυρίων ετών υγιούς ζωής. Αν και η έκταση των επιπτώσεων διαφέρει ανάλογα με την απειλή και τη γεωγραφική περιοχή, όλες οι χώρες αντιμετωπίζουν σημαντικούς κινδύνους.

Παράλληλα, οι επιπτώσεις στην υγεία δεν θα κατανεμηθούν ισότιμα στο εσωτερικό κάθε χώρας. Τα μεγαλύτερα βάρη αναμένεται να επωμιστούν οι πληθυσμοί που ζουν σε περιοχές με περιορισμένους πόρους και οι περιθωριοποιημένες κοινότητες, καθώς οι ήδη υπάρχουσες ανισότητες θα εντείνουν περαιτέρω τις συνέπειες.

Τα βασικά ευρήματα της έκθεσης

Στα σημαντικότερα ευρήματα περιλαμβάνονται τα εξής:

• Πυρηνική σύγκρουση και κακόβουλη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης: Παρότι η πιθανότητα πυρηνικής σύγκρουσης και κακόβουλης χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης παραμένει χαμηλή, οι δύο απειλές έχουν ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες λόγω της δυνατότητάς τους να οδηγήσουν στην εξαφάνιση της ανθρωπότητας. Συνυπολογίζοντας τόσο τις δυνητικές επιπτώσεις όσο και την πιθανότητα εκδήλωσής τους, η αξιολόγηση της Επιτροπής εκτιμά ότι οι δράσεις για την αποτροπή μιας πυρηνικής σύγκρουσης θα μπορούσαν να αποτρέψουν περίπου 133 εκατομμύρια θανάτους και την απώλεια 9,35 δισεκατομμυρίων ετών ζωής προσαρμοσμένων ως προς την αναπηρία έως το 2100. Αντίστοιχα, οι δράσεις για τη μείωση του κινδύνου κακόβουλης χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν να αποτρέψουν την απώλεια 10,4 δισεκατομμυρίων ετών υγιούς ζωής.
• Κλιματική αλλαγή: Αποτελεί ήδη μια καταστροφική και επείγουσα απειλή για την υγεία και την ανθρώπινη επιβίωση. Σύμφωνα με την Επιτροπή, ο περιορισμός της υπερθέρμανσης του πλανήτη στους περίπου 1,8°C, αντί να επιτραπεί να φτάσει τους 4,4°C, θα μπορούσε να αποτρέψει την απώλεια 1,89 δισεκατομμυρίων ετών υγιούς ζωής εξαιτίας παραγόντων όπως η ακραία ζέστη και η ατμοσφαιρική ρύπανση. Η πραγματική επιβάρυνση εκτιμάται ότι είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς η συγκεκριμένη εκτίμηση περιλαμβάνει μόνο τις άμεσες επιπτώσεις που μπορούν να μετρηθούν σήμερα, εξαιρώντας δυσκολότερα ποσοτικοποιήσιμες συνέπειες, όπως ο εκτοπισμός πληθυσμών, η ξηρασία και οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία.

Χωρίς δραστική μείωση των εκπομπών, οι απώλειες αυτές θα συνεχίσουν να συσσωρεύονται και μετά το 2100, εντείνοντας παράλληλα και άλλες απειλές, όπως η μετανάστευση, με τρόπους που δεν αποτυπώνονται ακόμη στα συγκεκριμένα αριθμητικά δεδομένα.

• Εκπαίδευση: Η βελτίωση του μορφωτικού επιπέδου θα μπορούσε να αποτρέψει απώλειες 16,1 δισεκατομμυρίων ετών ζωής προσαρμοσμένων ως προς την αναπηρία. Οι γυναίκες και τα παιδιά στην υποσαχάρια Αφρική αντιμετωπίζουν τον μεγαλύτερο δυνητικό κίνδυνο επιβάρυνσης της υγείας τους εξαιτίας του συγκεκριμένου παράγοντα. Η ταχύτερη πρόοδος στον τομέα της εκπαίδευσης θα βελτιώσει σημαντικά τα αποτελέσματα στον τομέα της υγείας και θα μειώσει τα ποσοστά θνησιμότητας των παιδιών των μορφωμένων μητέρων. Παράλληλα, θα συμβάλει έμμεσα στη μείωση της πληθυσμιακής αύξησης μακροπρόθεσμα.
• Εισοδηματική ανισότητα: Θα μπορούσε να προκαλέσει επιβάρυνση στην υγεία αντίστοιχη με 25 πανδημίες COVID-19 έως το 2100, με εκτιμώμενη απώλεια 13,8 δισεκατομμυρίων ετών ζωής προσαρμοσμένων ως προς την αναπηρία.
• Παχυσαρκία: Αποτελεί μια σημαντική και διαρκώς αυξανόμενη επιβάρυνση για την υγεία, η οποία αναμένεται να ενταθεί με την πάροδο του χρόνου. Σύμφωνα με τις προβλέψεις, θα μπορούσε να συμβάλει στην απώλεια 23,1 δισεκατομμυρίων ετών ζωής προσαρμοσμένων ως προς την αναπηρία έως το 2100, απώλειες που θα μπορούσαν να αποφευχθούν μέσω πολιτικών περιορισμού του κινδύνου παχυσαρκίας.
• Αναπτυξιακή βοήθεια για την υγεία: Η υποσαχάρια Αφρική εκτιμάται ότι θα επωμιστεί περίπου το 70% της δυνητικά αποτρέψιμης επιβάρυνσης στην υγεία που θα συνδεόταν με μια κατάρρευση της αναπτυξιακής βοήθειας για την υγεία.

Παγκόσμια έκκληση για δράση

Αποδεδειγμένες αλλά και αναδυόμενες λύσεις για τις περισσότερες απειλές κατά της υγείας υπάρχουν ήδη και είναι έτοιμες να εφαρμοστούν σε ευρεία κλίμακα. Σε αυτές περιλαμβάνονται από φάρμακα και τεχνολογίες υγείας έως δοκιμασμένες δημόσιες πολιτικές. Άλλες, ωστόσο, απαιτούν στοχευμένες επενδύσεις και καινοτομία, προκειμένου να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητές τους.

Για πρώτη φορά, η Επιτροπή παρέχει στους αρμόδιους για τη χάραξη πολιτικής ένα κοινό πλαίσιο που θα τους επιτρέψει να αναλαμβάνουν δράση πριν οι επιπτώσεις παγιωθούν, προτείνοντας μια σαφή ατζέντα τριών αξόνων:

1. Δημιουργία ετοιμότητας (Build readiness)

Δημιουργία και χρηματοδότηση συστημάτων υγείας που θα είναι έτοιμα να αντιμετωπίσουν απειλές, με εξειδικευμένες ομάδες για την πρόβλεψη, την πρόληψη, την προετοιμασία και την προστασία απέναντι σε ένα ευρύ φάσμα κινδύνων.

Οι δυνατότητες αυτές θα πρέπει να ενσωματωθούν στον τρόπο χρηματοδότησης και λειτουργίας των συστημάτων υγείας, με τη στήριξη σταθερών και διαρκών χρηματοδοτικών μηχανισμών και όχι αποσπασματικών αντιδράσεων σε περιόδους κρίσης. Παράλληλα, θα πρέπει να σχεδιαστούν έτσι ώστε να καλύπτουν τις περιοχές με περιορισμένους πόρους και τις περιθωριοποιημένες κοινότητες και όχι μόνο τους πλουσιότερους πληθυσμούς.

2. Υποστήριξη καινοτομιών (Back breakthroughs)

Αύξηση των επενδύσεων στην καινοτομία, ιδιαίτερα σε τομείς όπου τα υφιστάμενα εργαλεία δεν επαρκούν. Σε αυτούς περιλαμβάνονται τα νέα εμβόλια, τα αντιβιοτικά, οι θεραπείες κατά της παχυσαρκίας και οι τεχνολογίες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, παράλληλα με την ανάπτυξη κατάλληλων μηχανισμών διακυβέρνησης και τη διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης.

3. Παρακολούθηση των απειλών (Track threats)

Τακτική και ανεξάρτητη επαναξιολόγηση των απειλών, ώστε τα επιστημονικά δεδομένα να συμβαδίζουν με τους αναδυόμενους και μεταβαλλόμενους κινδύνους και να φτάνουν στους αρμόδιους για τη λήψη αποφάσεων όχι μόνο στον τομέα της υγείας, αλλά και στους τομείς της οικονομίας και της ασφάλειας.

Στο πλαίσιο αυτό προτείνεται η δημιουργία του «Lancet Monitor of 21st Century Global Threats to Health», ενός θεσμοθετημένου μηχανισμού για την παρακολούθηση των αναδυόμενων κινδύνων.

Χωρίς δράση, καθεμία από τις 17 καταστροφικές απειλές συνιστά σημαντικό κίνδυνο που απαιτεί έγκαιρη αντιμετώπιση. Πολλές από αυτές συνδέονται μεταξύ τους και δεν θα πρέπει να εξετάζονται μεμονωμένα.

Το πλαίσιο που προτείνει η Επιτροπή αποσκοπεί στο να βοηθήσει τους αρμόδιους για τη χάραξη πολιτικής να εντοπίσουν ευκαιρίες συνεργασίας και διατομεακής δράσης, με στόχο τη δημιουργία ισχυρότερων κοινωνιών, ανθεκτικών απέναντι στις παγκόσμιες απειλές.